GİRİŞ

YARALANMA ÖLÇEĞİNİ KULLANMA GEREKÇELERİ

© Öncelik / Triaj

Hangi yaralının daha önce acil bakım alması gerektiğine karar vermek üzere kullanılır

F     Basit bir yaralanma mı?

F     Hava Ambulansıyla mı nakledilmeli?

© Değerlendirme

F     Durumundaki değişiklikleri izlemek üzere kullanılır (Tracking condition changes)

AMAÇ:

·   Tıbbi danışma merkezine durumun ciddiyetini bildirmek ve destek istemek

·   Araştırmalar yapıldığında bu verileri kullanarak daha anlamlı sonuçlar elde etmek

·   Sonuçları(outcomes) değerlendirmek; özellikle verilen acil bakımın ne kadar etkili olduğunu hem acil servise ulaşan hem de hastaneden iyileşerek ayrılan (ya da ölen) yaralılar açısından inceleyerek acil bakımın daha etkin olmasını sağlamak

·   Kalite Güvenliğini geliştirmek,

Amacıyla yaralanma ölçeklerini kullanmak çok önemlidir. Bu önemin farkında olup ölçeği önerildiği şekilde uygulamak amacına hizmet edecektir   

ÖLÇEKTE KULLANILAN ÖLÇÜMLER

©   Fizyolojik Durumu

F   Soluk yolu açık mı?

F   Solunumu var mı? Varsa yeterli mi?

F   Dolaşım/kanlanma (Circulation/Perfusion) nasıl

F   Yaralıda ortaya çıkan Yetersizlikler (Disability)

©   Yaralanmanın Oluş Şekli (Mechanism)

F   Darbeler (Devinimler/Kinematikler)

F   Çeşidi, geldiği yön, darbenin gücü

©   Yaralanan Anatomik Bölge

F   Göğüs, karın, baş, boyun, kasık bölgesindeki delici yaralanmalar

F   İki veya daha fazla uzun kemik kırıkları

F   Vücut alanının % 15 ten fazlasının yanması, yüz-soluk yolu yanıkları

F   Yelken göğüs

F   Kafa derisinin yüzüldüğü/sıyrıldığı yaralanmalar

F   Felçler

F   El – ayak bileğinin yakınında yer alan kopmalar (amputasyon)

F Delici/kesici (penetran) yaralanmaların derinliği ve/veya yönü yanıltıcıdır

F Künt yaralanmayı (özellikle karın bölgesinde) değerlendirmek zordur] 

©   Yaralanmaya eşlik eden diğer etkenler

F   Yanıkların yanı sıra ciddi yaralanmaların olması

F   Yaşın 5 ten küçük, 55 ten büyük olması

F   Bilinen kalp ya da solunum yolu hastalıkları, insüline bağımlı diyabet, siroz, hamilelik, bağışıklığı baskılanmış hastalar, pıhtılaşma bozukluğu olan ya da antikoagülan kullananlar 

F   Uzun süren kurtarma ya da nakil süreleri;

v Ulaşılamayan olay yeri

v Kurtarma çalışmalarının 20 dakikadan uzun sürmesi

v Hastaneye ulaşma süresinin uzun olması

ÖLÇÜTLER: DARBE ÇEŞİTLERİ

©   Motorlu Araç Çarpması

F   Hız saatte 32 km ‘den fazlaysa

F   Ön dingil(aksın) geriye doğru gitmişse

F   Arabada 50 cm’ den daha fazla şekil bozukluğu (içe girme) olmuşsa

F   Oturma bölümü içe doğru girmişse;

v Yaralı tarafından 40 cm den daha fazla içeri girmişse

v Diğer taraf 50 cm den daha fazla içeri girmişse

F   Araç takla atmışsa

F   Araçtan fırlayan varsa

F   Araçtaki kişilerden ölen ya da ağır yaralanan varsa

©   Yaya ve araç çarpışması

F   Saatte 32 km den daha yüksek bir hızla çarpmışsa

F   4.5 metreden fazla sürüklenmişse

F   Çocuk 12 yaşından küçükse

F   Koşan yayaya çarpılmışsa

©   Düşmeler

F   Yaralı, boyunun 3 mislinden (veya  4.5 metreden) daha yüksek bir yerden düşmüşse

©   Bahsedilen ölçütlerden herhangi biri söz konusu olduğunda, 

F   Kazazede birinci veya ikinci derecedeki bir travma merkezine götürülmelidir

F   Kazazedenin nakli 20 dakikadan uzun sürecekse helikopter çağrılmalıdır

Başa Dön

YENİLENMİŞ YARALANMA ÖLÇEĞİ (Revised Trauma Score)

“HASTANE ÖNCESİ YARALANMA ÖLÇEĞİ (HÖYÖ)” olarak da bilinir

ÖLÇEĞİ OLUŞTURAN ÖLÇÜMLER:

F   Glasgow koma ölçeği/skalası (GKS)

F   Solunum hızı

F   Sistolik kan basıncı

                                                       (Glasgow Coma Score, TBI F Motor + Verbal + Eye Respons)

©   Hareket Var mı?

Diğer bir deyişle “Motor Tepki”; sözlü veya ağrılı uyarana karşı kişinin hareket olarak verdiği tepki saptanır. Verilen tepkiye göre verilebilecek puanlar:

Tepki yok F 1

(Kişi, sözlü ya da ağrılı uyarana hiçbir tepki veremez, hiçbir hareket yoktur)

Olağan olmayan gerilme/ekstansiyon/deserebre tepkisi F 2

(Ağrılı uyaran verildiğinde kişinin tüm vücudu aşırı gerilir)

Olağan olmayan kasılma/fleksiyon/dekortike tepkisi F 3

(Ağrılı uyaran verildiğinde kişinin tüm vücudu aşırı kasılır)

Geri çekme F 4

(Ağrılı uyaran verildiğinde, ağrı kaynağından uzaklaşmaya çalışır; eline ağrı veriliyorsa elini çeker vs.)

Ağrıya odaklanma F 5

(Ağrılı uyaran verildiğinde, ağrı kaynağını iter)

Verilen komutlara uyar F 6

(istenilen hareketleri yapar, ayağını kaldırma - elini oynatma gibi)

©   Konuşabiliyor mu?

Diğer bir deyişle “Sözel Tepki”; sözlü uyarana karşı kişinin verdiği sözlü tepki saptanır. Verilen tepkiye göre verilebilecek puanlar:

Konuşamıyor F 1

(Sorulan soruya hiçbir şekilde yanıt veremez; ”beni duyuyorsan elini oynat” vs gibi)

Anlaşılamayan kelimeler F 2

(Sorulan soruya verilen yanıtlar anlaşılır nitelikte değildir)

Uygunsuz cümleler F 3

(Sorulan soruya, ilgisiz yanıt verir)

Şaşkın, bir dediği bir dediğini tutmayan ifadeler F 4

Kişi kendinde, soruya uygun yanıtlar veriyor F 5

©   Gözlerini Hareket Ettirebiliyor mu?

Diğer bir deyişle “Göz Tepkisi”; verilen uyarana karşı kişinin göz tepkisi saptanır. Verilen tepkiye göre verilebilecek puanlar:

Gözlerde hiçbir tepki yok  F 1

(Ağrılı uyarana rağmen gözlerde hiçbir olmaması)

Ağrılı Uyarana Tepki F 2

Sözlü komutlara tepki F 3

(“Gözlerini aç/kapa/kırpıştır” denildiğinde bunları yapması)

Kendiliğinden açıp/kapatabilme F 4

Kafa yaralanmasını takip eden ilk 24 saat içinde GKS aşağıda açıklandığı şekilde yorumlanmalıdır: GKS puanı,

   3 - 8 arasındaysa: ağır beyin hasarı var, GKS puanı 8 ve altında olduğunda,

 F   Trakeal intubasyon,

 F   Solunum/solutma desteği gerekir            

   9 - 12 arasındaysa: beyin hasarı orta derecedir

 13 - 15 arasındaysa: beyin hasarı hafiftir

En düşük GKS puanı kaçtır?

Başa Dön

GKS Puanı+Solunum Hızı Puanı+Sistolik KB Puanı = HÖYÖ

©    Elde edilen Glasgow Koma Ölçeği puanı HÖYÖ puanına çevrilir:

©   Solunum Sayısı / Hızı HÖYÖ puanına çevrilir:

©   Sistolik Kan Basıncı HÖYÖ puanına çevrilir:

Türkiye’de henüz sınıflandırılmış Yaralanma Merkezleri(Trauma Center) olmamasına rağmen bazı illerimizde ortopedik travma merkezi, trafik hastanesi gibi isimler verilmiş olan ve iskelet kas, kafa yaralanmalarında yeterli acil servis ile ameliyat hizmeti veren hastaneler bulunmaktadır. Aşağıda maddeleştirilen koşullardaki yaralıların götürülmesinin önerildiği yaralanma merkezleri olmamasına rağmen ülkemizde geniş olanaklara sahip devlet ve üniversite hastaneleri bulunmaktadır. Hastane öncesinde (ambulansta) çalışan görevliler bu hastaneleri iyi bilmek ve aşağıda bahsedilen yaralıları acil bakımı takiben bu koşullardaki hastanelere götürmekle sorumludurlar.

Başa Dön

1.  YAŞAM BULGULARI VE BİLİNÇ DÜZEYİNE GÖRE:

F  Glasgow Koma Ölçeği puanı 14 ün altındaysa

F  Sistolik kan basıncı 90 mmHg nın altındaysa

F  Solunum sayısı dakikada 10 un altında veya 29 un üstündeyse

F  Yenilenmiş yaralanma ölçeği puanı 11 in altındaysa

2.  YARANIN OLUŞTUĞU ANATOMİK BÖLGEYE GÖRE:

F  Baş, boyun, gövde, diz ya da dirsek gibi bölgelerde oluşan delici/kesici yaralanma

F  Yelken göğüs

F  Yanıklara birlikte görülen yaralanmalar

F  İki veya daha fazla kemik kırıkları

F  Kalça kemiği kırığı

F  Açık veya çökme şeklindeki kafatası kırıkları

F  Felçler

F  Ayak ya da el bileğinde oluşan organ kopması

F  Ağır yanıklar

3.  YARALANMANIN OLUŞ ŞEKLİNE GÖRE:

F  Araçtan fırlama

F  Ön koltukta oturanlardan biri ölmüşse (aynı kural arka koltukta oturanlardan biri ölmüşse de geçerlidir) 

F  Kurtarma çalışmaları 20 dakikadan daha uzun sürmüşse

F  4.5 metreden daha yüksekten düşme

F  Araç takla atmışsa

F  Hızlı araç çarpmaları (bakınız yukarı:darbe çeşitleri)

F  Saatte 32 km den daha hızlı giden aracın yayaya ya da bisikletliye çarpması

F  Yaya araç tarafından sürüklenmişse veya fırlatılmışsa

4.  DİĞER ETKENLERE GÖRE:

F  Yaralının yaşı 5 ten küçük, 55 ten fazlaysa

F  Kalp ya da solunum hastalığı varsa

F  İnsüline bağımlı diyabetik, siroz, aşırı şişmanlık söz konusuysa

F   Hamileyse

F   Bağışıklık sistemi baskılanmışsa

F  Antikoagülan kullanan ya da pıhtılaşma sorunu olan biriyse

Yaralılar mutlaka geniş olanaklara sahip sağlık kuruluşuna nakledilmelidir.

 Başa Dön

Puanlama:

9 -12 arasındaysa F Küçük yaralanmadır

6 – 8 arasındaysa F Hayati tehlike oluşturabilir yaralanmadır

0 – 5 arasındaysa F Hayati tehlike vardır

     0  altındaysa   F Genellikle ölümcül yaralanmadır