YARA VE YARALANMA ÇEŞİTLERİ

 

YARALANMA İLE İLGİLİ VERİLER

Yaralanma 1-44 yaş grubunda, en önemli (4.) ölüm nedenlerinden birisidir. Yaralanma sonucunda yılda ortalama binlerce kişi ölüyor; bu yaralanmaların üçte biri bakım verenlerin “kuşkulanma” eksikliği sonucu meydana gelmektedir. Sağlık görevlilerinin, “kuşkulanmamaları” nedeniyle, ihmal ettikleri yaralar gereksiz yere ölüme neden olabilmektedir. Örnek: kafadaki kanayan yaralanmayı görüp onunla ilgilenip, karna gelen darbeyi araştırmadığından göz ardı ettiği bu yaralanma hastayı şoka sokup öldürebilmektedir

KUŞKU, hastayı değerlendirirken olay yerini de değerlendirmeyi unutturmaz ve yaralanma sonucu oluşan kayıpları azaltır

Kazalar ağır maliyetlere neden olmaktadır. Bu maliyet, hem yaralanma/sakatlık/iş gücü hem de ekonomik kayıplar olarak karşımıza çıkar. Bu maliyetleri en aza indirmek hastane öncesi sağlık personelinin “altın saat” olarak tabir edilen süreci anlamaları ve uygulamaları ile mümkündür. Altın Saat: en kısa zamanda, en etkin acil bakım verilerek, yaralının hastaneye ulaştırılması (genellikle, yaralanmalarda öngörülen süre en fazla 25 dakikadır).

 

YARALANMA VE FİZİK

Yaralanma, vücudun, herhangi bir enerji ile birden bire karşılaşmasıyla ortaya çıkan sonuçtur.

Enerji: ISI, ELEKTRİK veya HAREKET şeklinde olabilir

Hareket (kinetik) enerjisi: İnsan vücudunda öldürücü olabilen ya da kalıcı izler bırakabilen bir enerji türüdür, yaralanmaların da en başta gelen nedenidir.

 

Yaralanmada fiziğin yeri nedir?

· Yaralanmanın güç ve hareket sonucu oluştuğu sanılmaktadır. Bu güçler (ya da kuvvetler) fizik kanunları ile açıklanabilmektedir

· Hareket halinde iken, hareketi sağlayan enerjidir,

· Hareket durunca, hareket enerjisi ısıya dönüşür veya yapıları bozar

· Kinetik enerji/hareket enerjisi tamamen tükeninceye kadar dokuya zarar vermeye devam eder

· Dokular ancak orta derecedeki hasarları karşı kendilerini koruyabilirler

 

FİZİK KANUNLARI

Yaralanmada etkili olan diğer bir deyişle bedendeki yaralanmaya yol açan fizik kanunları:

· Kinetik enerji

· Newton’un birinci hareket kanunu (eylemsizlik ilkesi)

· Enerjinin korunumu kanunu

 

KİNETİK ENERJİ / HAREKET ENERJİSİ (HE)

Hareket eden cisimlerin sahip olduğu enerjidir. Hareket enerjisi arttıkça ortaya çıkan iş de artar.

KİNETİK ENERJİ = mv2/2 = (Kütle x Hızın karesi) : 2 F   HE = 1/2 kütle x hız  F   Ekin=1/2 m v2

M = Kütle(ağırlık)

V  = Hız

 

Buradaki en önemli etken “HIZ” dır. “HIZ ÖLDÜRÜR”

 

NEWTON’UN BİRİNCİ HAREKET KANUNU

  1. Duran bir cisme bir kuvvet etki etmedikçe cisim yine hareketsiz kalır.
  2. Hareketli bir cisme bir kuvvet etki ederse, cismin hızı ve yönü değişmez. Cisim hareket ediyorsa düzgün doğrusal (yani sabit hızla) hareketine devam eder.

ÖZETİ:

Hareket halinde olan ya da duran bir cisme, herhangi bir kuvvet uygulanmazsa durumunu aynen korur.

Örnek; hareket halindeki bir otobüste hareketsiz halde otururken yolculuğun sonuna kadar konumunuz bozulmaz; şoför frene bastığında otobüs birdenbire durursa vücudunuz öne doğru fırlar, şoför otobüsü hızla hareket ettirdiğinde vücudunuz arkaya doğru yıkılır.

 

ENERJİNİN KORUNUMU KANUNU

Enerji kendi kendine yoktan var olmaz, var olan enerji de yok olmaz. Ancak birbirlerine dönüşürler.

Örnek;

1.     Yüksek bir yerden aşağı doğru bırakılan taşın, aşağı doğru düştükçe potansiyel (durum) enerjisi azalırken, kinetik(hareket) enerjisi artar. Yani potansiyel enerji, kinetik enerjiye dönüşür [ yani durum enerjisi hareket enerjisine dönüşür].

2.     Barajdaki duran suyun durum enerjisi vardır. Baraj kapağı açılınca: durum enerjisi hareket enerjisine; hareket enerjisi, elektrik santrallerinde elektrik enerjisine dönüşür. Elektrik enerjisini ise, ışık ya da ısı enerjisine dönüşmüş olarak evlerimizde kullanırız

 

SONUÇ

Hareket halindeki bir bedene dışarıdan bir darbe geldiğinde (güç/kuvvet uygulandığında); hareket enerjisi farklı bir enerjiye dönüşmek ister; hareket halindeki bir bedende bu enerji dönüşümü çok hızlı olur ve YARALANMA ile sonuçlanır

 

YARA ÇEŞİTLERİ

· Açık (delici, kesici)

· Kapalı (künt, ezilme)

•   Darbe etkisi

•   Basınç etkisi

 

ENERJİ DÖNÜŞÜMÜ

Beden, yukarıda bahsedilen fizik yasaları ile ilgili bir enerji değişimine/dönüşümüne maruz kaldığında aşağıda bahsedilen tepkiler ortaya çıkar:

·  Oyuk/ girinti/ çukur/ göçük (Cavitation)

§   Enerji dönüşümü parçacıkları (partikülleri) harekete geçirir ve çukurluk oluşur

§   Gerilmenin etkisiyle geçici çukur oluşur ve hemen eski haline döner

§  Enerji dönüşümü tamamlandığında, basıncın ve oluşan hasarın etkisiyle kalıcı çukur oluşur

Vücudun etkilendiği (yaralandığı/hasar gördüğü) bölgedeki partikül sayısı ile yoğunluk etkileşimi, enerji dönüşümünü belirler. Vücuttaki değişik yoğunluklar ile yer alan organlar aşağıda sıralanmıştır:

      §  Hava yoğunluğunun olduğu bölgeler: akciğerler, sindirim sistemi

      §  Su yoğunluğunun olduğu bölgeler: dolaşım sistemi, karaciğer, dalak, kaslar

      §  Katı yoğunluk olan bölgeler: kemik; (burada vücudun çarptığı bölgenin özelliği de önemli olduğundan onu da belirtmek gerekir: asfalt ve demir)

      §  Etkileşim olan bölgedeki keskinlik, duruş şekli, nesnenin bölümleri enerji dönüşümünün etkilerini /yaralanmanın şiddetini belirler

·  Künt darbede, dokunun bütünlüğü bozulmaz, ancak etkilenen yerde veya uzağında çukur oluşabilir

·  Delen/ kesen/yırtan bir darbe söz konusu ise, dokunun bütünlüğü bozulur

Başa Dön

MOTORLU ARAÇ ÇARPIŞMASI

Motorlu araçlarda beş çeşit çarpışma olur:

· Önden

· Arkadan

· Yandan

· Dönme

· Takla atma

 

Her çarpışmada üç etkilenen vardır

· Araç

· Aracın içinde oturan(lar)

· İçinde oturanların organları

 

ÖNDEN ÇARPIŞMADA

Araç durur. İçinde oturanlar öne doğru savrulur. Bu savrulma iki şekilde olur

l Aşağıya ve alta doğru

l Yukarıya ve üste doğru

 

Aşağıya ve alta doğru savrulmalarda

· Dizler ön tarafa doğru çarpar, diz çıkığı veya patella kırığı oluşabilir

· Çarpışmanın şiddetiyle uyluk kemiğinin başı eklemden ayrılabilir, uyluk (femur) kemiği, kalça kemiği kırığı oluşabilir

· Vücudun üst kısmı direksiyona çarpar ve

•   Kaburgalar kırılabilir

•   Yelken göğüs (Flail chest) oluşabilir

•   Kalp/akciğer zedelenebilir (Pulmonary/myocardial contusion)

•   Karaciğer/dalak yırtılabilir

· Pnömotoraks gelişebilir

· Aorta yırtılabilir

· Başın öne doğru ani savrulması sonucunda

•  Boyun omurları zedelenebilir

•  Soluk yolu (trakea) yaralanabilir

 

Yukarıya ve üste doğru savrulmada

· Göğüs ve/veya karın direksiyona çarpabilir. Bunun sonucunda

•   Kaburgalar kırılabilir

•   Yelken göğüs (Flail chest) oluşabilir

•   Kalp/akciğer zedelenebilir (Pulmonary/myocardial contusion)

•   Aort yırtılabilir

•   Karın içindeki organlar yırtılabilir

•   Diyafram yırtılabilir

•   Karaciğer /mezenter yırtılabilir

· Baş ön cama çarparsa

•   Kafa derisi yırtılabilir

•   Kafatasında kırıklar oluşabilir

•   Beyin içinde kanama ya da beyinde zedelenme olabilir

· Boyun omurlarında kırıklar oluşabilir

 

ARKADAN ÇARPIŞMALARDA

Araç (ve onunla temasta olan her şey) öne doğru savrulur.

· Beden savrulurken baş hareket etmez, (kamçı hareketi ortaya çıkar)

· Araç, varsa önündeki nesnelere çarpar ve önde hasar oluşur

· En ağır kazazedeler, iki farklı çarpışmaya maruz kalmış araçlardan çıkmaktadır

 

YANDAN ÇARPIŞMALARDA

Araç, oturanın altından gidiyor gibi hissedilir

· Oturan kişi, çarpışmanın olduğu tarafa doğru savrulur

· Göğüs kapıya çarpar, sonucunda

§   Yan kaburgada kırıklar

§   Yan tarafta yelken göğüs

§   Akciğerde zedelenme

§   Karın içindeki katı organlarda yırtılma

· Kollarda oluşabilecek kırık ve/veya çıkıklar

§   Köprücük kemiği

§   Omuz

§   Pazu (Humerus)

· Kalça kapıya çarpar

§   Uyluk (femur) kemiğinin baş kısmı yuvaya (asetabuluma) doğru hızla itilir

§   Kalça (pelvis) kırıkları oluşabilir

· Boyun (servikal) omurlarında yaralanma

· Kafa yaralanmaları

 

DÖNEREK ÇARPIŞMADA

· Çarpışma merkezden uzaktadır

· Araç, çarptığı noktanın etrafında döner

· Oturanlar çarpışma noktasına doğru savrulur

· Dönerek çarptığı için, önden ve yandan çarpışmalarda görülen yaralanmalar da oluşabilir

 

TAKLA ATARAK ÇARPIŞMADA

Araç takla attığında birden çok çarpma meydana gelecektir

· Yaraların niteliğini tahmin etmek zordur; ancak, ağır yaralanmaların olacağı tahmin edilebilir

· O nedenle:

§   Yaralılar birinci ve ikinci sınıf travma merkezlerine nakledilmelidir

§   Travma ekibi harekete geçirilebilir

 

MOTOSİKLET KAZALARI

Araba kazasından farkı:

YAYA İLE ARAÇ ÇARPIŞMASI

Yaralanmayı belirleyen etkenler:

§   Boy uzunluğu

§   Çarpmaya maruz kalan beden bölgesi

§   Çocuk veya erişkin olma

Başa Dön

EMNİYET KEMERİ

Motorlu araç kazalarında bireyin yaralanmasını önlemek ya da en aza indirmek üzere emniyet tedbirleri geliştirilmiştir. Bunların en önemlisi emniyet kemeri olup bunu, hava yastığı ve çocuk koltukları izlemektedir. Motosiklet ve bisikletler içinse başlık, dizlik, dirseklikler geliştirilmiştir. Hepsinin de tek amacı var hayat kurtarmak, yaralanmaları önlemektir.  

Emniyet Kemeri nasıl korur?

·  Vücudun öne doğru savrularak direksiyona ya da cama çarpmasını engeller

·  Araç takla atarken birden fazla yaralanma oluşmasını engeller

·  Araçtan fırlamayı önler

 

Emniyet kemeri takılmadığında; araçtan fırlama nedeniyle oluşan

§   Ölümlerin oranı % 27

§   Omurga yaralanmaları oranı 1/13 r

§   Yaralanmalar sonrasındaki ölüm oranı ise altıya katlanmaktadır

 

Emniyet kemeri takılmış ancak kurallara uygun takılmamışsa;

· Emniyet kemeri kalça kemiğinin (iliyak) üzerindeyse

§   Karın içi organlarına yaptığı basınca bağlı yaralanmalar

§   T12 - L2 seviyesindeki omurlarda basınç kırıkları 

· Emniyet kemeri çok aşağıda olursa, kalça çıkığı

· Emniyet kemerinin sadece karın kısmı bağlıysa; baş, yüz-çene (maksillofasyal), boyun omuru yaralanmaları

Sadece göğüs kısmı bağlıysa; boyun yaralanmaları, baş kopmaları oluşabilir.

 

Emniyet kemerini doğru takmasına rağmen kişide hangi tip yaralanmalar oluşabilir?

 

DÜŞMELER

· Düşmenin etkisini ağırlaştıran etkenler:

§   Düşülen yükseklik: yükseklik arttıkça yaralanma ve yaralanmanın şiddeti de artar

§   Düşülen yerin yüzeyi (sert, yumuşak, yuvarlak, sivriliklere sahip vs)

§   Düşme esnasında batan cisimler

§   Vücudun yere ilk çarpan kısmı: baş, ayaklar, paralel vs

· Önce vücudun yere çarpan kısmı muayene edilir

· Yaralının düştüğü yüksekliğe dikkat edilir ve kayda geçirilir

Enerjinin vücutta ilerlediği yolu araştırın

 

KALÇA ÜZERİNE DÜŞMELERDE

· Kalça kemiği kırığı

· Koksiks/ kuyruk sokumu kırığı

· Bel omurlarında (Lumbar) basınç etkisi ile oluşan kırık

 

AYAKLAR ÜZERİNE DÜŞME

· Her iki topukta kırıklar

· Omurgada basınç etkisiyle oluşan kırıklar

· Ayak bileklerinde kırıklar

Başa Dön

 

DELİCİ / KESİCİ YARALANMALAR

Delici ve kesici yaralanmalara/enerji değişimlerine neden olan üç çeşit enerjiye sahip silahlardan bahsedilebilir.

· Düşük Enerjili Silahlar; bıçak, sivri buz, balta bu gruba girer. Bunlar düzgün kenarlı kesiklere neden olular

· Orta Enerjili Silahlar; genellikle namlulu, attığı merminin hızı saniyede 300 metrenin altında olan silahlardır: tabancalar, küçük mermi roketler gibi.

· Yüksek Enerjili Silahlar; genellikle askeri amaçlı kullanılan, attığı mermilerin hızı saniyede 300 metreyi aşan silahlardır.

 

BIÇAK YARALANMASI

Yaralanma, yaralayan cismin etkisiyle sınırlıdır: 10 cm lik cisim 20 cm lik yaraya neden olabilir

· Yaralayanın cinsiyeti önemli olabilir, çünkü;

§   Erkekler yukarı doğru, kadınlar ise aşağı doğru bıçaklar

· Görünen yaralanmadan başka (sırtta, böğürde, kalçada) yaraların olup olmadığı araştırılmalıdır

 

· Göğüs ve karındaki bıçaklanmalarda yaralanmalar birbirine girebilir. O nedenle

      §   Dördüncü kaburganın altındaki yaralanmalar aksi ispatlanana kadar karın yaralanması

      §   Kalça kemiğinin üzerindeki yaralanmalar aksi ispatlanana kadar göğüs yaralanması kabul edilmelidir

 

Küçük yara küçük hasar anlamına GELMEZ

 

SİLAHLA YARALANMA

Silahla oluşan yaranın hasarı, giriş çıkış yeri ile belirlenemez; çünkü

· Merminin dönerek ilerlemesi oluşturduğu hasar dokuda koni biçiminde giderek büyüyen nitelikte olabilir

· İçerde kemik kırıklarına neden olabilir

· Kestiği damar varsa damarın büyüklüğü ile orantılı olarak kanama ve şok olasılığı vardır

· Silahın enerji etkisine göre iki çeşit yaralanma oluşabilir

•   Patlama/yanma/kavrulma

•   Çökme/çukur gibi

Silahla yaralanmanın ciddiyeti alanda, hatta bazen acil serviste bile değerlendirilemez.  

Yaralanmanın ciddiyeti ameliyathanede belli olur, o nedenle vakit kaybedilmemeli ve gidilen hastane bilgilendirilmelidir.

Merminin silahtan çıkışı ve değişik ortamlardaki hasarını görmek için tıklayın. Bilgisunardan bana gelen merminin çeşitli nesnelerden geçerken oluşturduğu hasarı gösteren kısa bir film için tıklayın.

 

PATLAMA SONUCU OLUŞAN YARALANMALAR

Patlama, hastane öncesinde nadiren karşılaşılabilecek bir acil durumdur. Genellikle, doğal gaz, akaryakıt, havai fişek gibi maddelerin kaza ya da kontrol dışı etkenlerle oluşturdukları patlamalar şeklinde karşımıza çıkar. Patlama aşırı sıcağa ve gaz bulutuna neden olur. Aynı zamanda patlamanın merkezinden bir basınç dalgası yayılır. Bu dalga sıcaklığı ve önünde ne varsa ileri doğru savurur. Bu etkilerle farklı yaralanmalar meydana gelir. Farklı kaynakların oluşturduğu üç değişik enerji  farklı yaralanmalara neden olur:

1. Patlamanın ilk etkisi: enerji kaynağı basınç ve ısı dalgası oluşturabilir. Bu ise kulak zarının yırtılmasına; sinüslerde yaralanmalara; akciğerde pnömotoraks, alveol yırtılması, kanama gibi sorunlara; mide ve barsak yaralanmalarına yol açabilir. Ayrıca patlamaya yakın kişilerde sıcağın ve alevin etkisiyle yanıklar meydana gelir.

2. Patlamanın ikinci etkisi: enerji kaynağı, patlama sonucu oluşan enkazı ve önündeki malzemeleri çevreye uçurur. Bu uçan maddeler çeşitli(delici, kesici, delici) yaralanmalara neden olabilir

3. Patlamanın ikinci etkisi: enerji kaynağının etkisiyle, yaralının kendisi uçan nesne haline gelebilir. Düştüğü ya da çarptığı yerlere göre farklı yaralar oluşur.

 

SONUÇ

· Yaranın oluş şeklini mutlaka belirleyin; çünkü, acil bakımınızı belirlemek için buna ihtiyacınız var

· Unutmayın, “kuşkulanma” eksikliği nedeniyle

§   Görünen yaralara odaklanıp, görünmeyen önemli yaraları gözden kaçırabilirsiniz

§   Yaşayabilecek yaralıların, ölümüne katkıda bulunabilirsiniz

 

Başa Dön

Geri Dön

 

KAYNAKLAR:

  1. Neil Coker,  An Introduction to the Physics of Trauma, http://www.templejc.edu/ems/resource.htm (Aralık 2006)
  2. Jeffrey L. Jarvis, http://www.templejc.edu/ems/resource.htm Aralık 2006)
  3. http://en.wikipedia.org/  (Nisan 2007)
  4. http://www.aof.edu.tr/kitap/EHSM/1221/unite04.pdf
  5. www.hansaplast.com (Haziran 2007)
  6. Marrieb, N. Elaine. Human Anatomy and Physiology. California, U.S.A. 1989.
  7. Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil Bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991.
  8. Judd R.L.., Ponsell D.D.,”Mosby’s First Responder”, 2nd Ed. 1988, Mosby Publication
  9. Bledsoe B.E., Porter R.S., Shade B.R.; Brady Paramedic Emergency Care, 2nd 1994, PrentinceHall.