Herhangi bir maddenin elde edilmesi, işlenmesi, saklanması, paketlenmesi, kullanılması, atılması ve taşınması sırasında gerekli/uygun önlemler alınmadığında; çevrenin, halkın, kullananların ya da sağlık personelinin sağlığını ve güvenliğini fazlasıyla tehdit ediyorsa bu TEHLİKELİ MADDEdir  

Tehlikeli maddeler :

• Kimyasal, 

• Radyoaktif,

• Zehir etkili olabilirler ve bu maddeler

• Katı halde,

• Sıvı halde,

• Gaz halinde, bulunabilirler

TEHLİKELİ  MADDE KAZALARINDA PARAMEDİĞİN GÖREVİ

• Kazayı değerlendirmek

• Komuta zincirini oluşturmak

• Zehirlenme olasılıklarını değerlendirmek

• Dekontaminasyon (temizleme) yöntemlerini gözden geçirmek

• Acil bakım vermek, hastaneye nakletmek

• HAZMAT ekibini desteklemektir (tıbbi gözlem, rehabilitasyon)

KAZANIN DEĞERLENDİRİLMESİ

• Paramediğin tehlikeli maddeyle karşılaşma ve bulaşma olasılığı

• Tehlikeli maddenin sonradan görülen etkileri

• Olay yerinin topoğrafik yapısı

• Rüzgarın yönü

• Dekontaminasyon koridorları

• Kaza sonrası yerleşim planı

• Göz önünde bulundurularak, nelerin nasıl yapılacağı saptanır.

ÖN DEĞERLENDİRME

Tehlikeli madde kazaları(örnek: zehirli gaz) her zaman çıplak gözle görülmediklerinden daha fazla tehlike oluştururlar. O nedenle aşağıdaki ipuçlarını değerlendirin

Ø   Ne görüyorsun, duyuyorsun, kokluyorsun ?

Ø   Buhar/gaz bulutu var mı?

Ø   Yangın / alev var mı?

Ø   Basınç altındaki ürünlerde rastlanılan kaçak sesi duyuluyor mu? (örnek: evdeki mutfak tüpü kaçağı gibi)

Ø   Olağandışı herhangi bir koku var mı?

Ø   Gözlerinizde sulanma ya da yanma var mı?

Ø   Olay yerinde ve çevresinde ölü hayvan, kuş veya balık var mı?

«     Tehlikeli maddeler, hem kurtarıcılar hem de kazazedeler için tehlike oluşturduğundan öncelikle emniyet sağlanmalıdır

«     Olay yerine ilk ulaşan kişi(ler), öncelikle, nasıl bir tehlikeli madde ile karşı karşıya olduklarını, olay yeri stabil mi değişken mi? tespit etmelidir. Ardından ilgili birimleri (polis, itfaiye, kurtarma ekipleri vs.) haberdar etmelidir.

Stabil olmayan(değişken) olay yeri: yangın olan, zehirli gaz veya tehlikeli madde, kopmuş gerilim hattı kabloları / elektrik telleri bulunan yerlerdir     

Çevrede tehlike altında olan veya tehlike oluşturabilecek;

• Fabrika

• Büyük mağaza(alış-veriş merkezi)

• Hırdavatçı dükkanları

• Tarım ürünleri satan dükkanlar

• Su ürünleri

• Yükleme limanları

• Doğal gaz, petrol boru hatları

• Silolar

• Depolar

• Seralar vb. yapılar var mı?

Bu gibi yerlerinde tehlikeli/zararlı maddelerden etkilenmesi durumunda,  kazazede sayısının artmaması için önlem almak üzere

YAŞADIĞINIZ YERİ TANIMANIZDA YARAR VAR !!! 

HAZMAT / BAŞPARMAK KURALI

Hazmat = Hazardous Materials (tehlikeli maddeler) 

Emniyet için güvenli alanın tespit edilmesi gerekir, bunun için HAZMAT KURALI ndan yararlanılır:

Kolunuzu uzatıp, elinizi kapatıp başparmağınızı yukarı doğru tutarak tehlikeli bölge yönüne çevirdiğinizde, tehlikeli bölge başparmağınızın arkasında kalmalıdır; eğer kalmıyor ve başparmağınızın çevresinden görülüyorsa, tehlikeli bölgeye çok yakın duruyorsunuz demektir

• Tehlikeli bölge Hazmat kuralına göre saptandıktan sonra izole edilmelidir (çevresini girişlere kapamak, çevreden ayırmak).

• Çevredeki etkilenmemiş ve işi olmayan kişilerin uzaklaştırılması sağlanmalıdır

• AABT, rüzgarı arkasına almalıdır (ki tehlikeli gazlar kendisine doğru gelmesin)

• Tehlikeli madde kazalarında, daima, uzman ve profesyonel kişilerden yardım istenmelidir

 Başa Dön

OLAY YERİNİN BELİRLENMESİ

Kaza yeri Hazmat Kuralına göre saptandıktan sonra, kaza yerinden bulunduğunuz yere kadar olan alan daire biçiminde üç bölgeye ayrılır. Bu bölgelere içten dışa sıcak, ılıman ve soğuk bölgeler denir. Sıcak bölge tehlike bölgesi olan kaza alanıdır. Buraya sadece görevli uzman kurtarıcıların girmesi doğrudur. Bölgelerin özellikleri :

SICAK BÖLGE

«     Bulaşma (kontaminasyon) alanıdır

«     Uygun koruyucu giysi ile girilmelidir

«     Sınırlı sayıda insanın girmesinde yarar vardır

«     Bu alandaki herşey kontamine kabul edilir

ILIMAN BÖLGE

«     Kontaminasyonun denetim altına alındığı alandır

«     Uygun koruyucu giysi ile girilmelidir

«     Dekontaminasyon(bulaştan arındırma) koridorunun oluşturulduğu alandır

«     Temel yaşam desteğinin verileceği alandır

DEKONTAMİNASYON KORİDORU

Ilıman bölgede yer alan bulaşmış kişilerin bu bulaşlardan arındırıldığı geçiş alanıdır.

SOĞUK BÖLGE

Bu bölgede,

«     Kumanda merkezi

«     Acil bakım ve nakletme alanı

«     Tıbbi gözlem ve rehabilitasyon alanı oluşturulur

ACİL BAKIM

AABT öncelikle kendini koruyacak önlemleri almalıdır.

«     Tehlikeli bölgede uzman görevliler varsa onların talimatına göre hareket edilmeli ve mümkünse  o alana girmek yerine kazazedenin size ulaştırılması ve dekontaminasyonla eş zamanlı kazazedenin değerlendirilmesi en uygun olanıdır.

«     Tehlikeli alan kapalı bir mekansa ve girilmesi gerekiyorsa, mutlaka görevli kişilerin talimatları dinlenilmeli, gerekli koruyucu giysiler giyilmelidir 

 Başa Dön

KORUYUCU GİYSİ ÇEŞİTLERİ

• Kimyasal maddenin özelliğine göre seçilmelidir

• Bütün kimyasal maddelere uygun tek bir giysi YOKTUR

• Uygun giysilerin sızdırmazlık süreleri daima kontrol edilmelidir

• Lateks eldivenler kimyasal maddelere karşı dayanıklı DEĞİLDİR

• Nitrile eldivenler çoğu kimyasallara karşı yüksek düzeyde koruyucudur

• Deri botlar, kimyasal maddeleri sürekli emerler

 A SINIFI KORUYUCU GİYSİ:

• Solunum ve deri, en üst düzeyde korunur.

• Giysi kurtarıcıyı tamamen içine alır(kapsül gibidir)

• Bilinmeyen madde ya da solunumla veya deri yoluyla emildiğinde zarar veren maddelerin bulunduğu sıcak bölge giysisidir. 

B SINIFI KORUYUCU GİYSİ:

• Solunum güvenliği en üst düzeydedir

• Deri koruması zayıftır

• Giysi tamamen sarmalamaz ancak kimyasal maddelere dayanıklıdır

• Genellikle ılıman bölgedeki dekontaminasyon ekibinin giysisidir  

C SINIFI KORUYUCU GİYSİ:

• Sızdırmaz giysi, botlar, eldiven ve göz koruyucusundan oluşur

• Değişik maddelere göre havayı temizleyebilen maskesi vardır

• Kontaminasyon (bulaştırma) olasılığı olan hastaların taşınması esnasında giyilir

D SINIFI KORUYUCU GİYSİ:

• İtfaiyeci giysisidir, tehlikeli madde kazalarında koruyucu değildir

  Başa Dön

DEKONTAMİNASYON
(ZARARLI MADDENİN KİŞİDEN VE ORTAMDAN TEMİZLENMESİ)

AMAÇ:

• Kazazedenin maruz kaldığı tehlikeli maddenin etkisini azaltmak

• İkinci bir bulaşma tehlikesini bertaraf etmektir

ÇEŞİTLERİ

• Fiziksel dekontaminasyon

• Kimyasal dekontaminasyon

DEKONTAMİNASYON YÖNTEMLERİ

• Sulandırma (dilüsyon, yoğunluğunu azaltma)

• Emilim yolu (Absorbsiyon)

• Etkisizleştirme (Nötralizasyon)

• Ayırma (Izolasyon)

SULANDIRMA (YIKAMA)

• Kişi bol miktardaki su ile yıkanır, böylece maddenin yoğunluğu azaltılarak vereceği zarar önlenir

• Kişinin vücudu iki kere bol akan su ile iyice yıkanmalıdır (saçlar, kıvrımlar, koltuk altları, kasıklar gibi içte kalan bölgeler atlanmadan)

• Sabun ve süngerle ovarak yıkamak işinizi daha kolaylaştırır

• Kişiyi yıkama sonrası hemen çarşaf ve battaniyelerle sarmalayın (özellikle soğuk havalarda daha özenle)

• Bazı kimyasal maddelerde SU KULLANILMAZ, o nedenle yıkama öncesi maddenin özelliğini öğrenin

EMİLİM YOLU

• Maddeyi emmesi için havlu ve benzeri emici kumaş kullanılabilir

• Genellikle yıkama sonrasında kullanılmalıdır

• Tek başına bir dekontaminasyon yöntemi değildir

• Genellikle, etkilenen bölgenin temizlenmesi olayıdır

ETKİSİZLEŞTİRME

• Kimyasal yöntemdir

• Tehlikeli maddenin başka madde ile reaksiyonu sonucu etkisini yitirmesi olayıdır

•  Acil Bakımda nadiren kullanılır, çünkü;

• Ø      Alanda uygun nötralizan maddeyi bulmak zordur

• Ø      Doğru miktarı ayarlamak zordur

• Ø      Reaksiyon sonucu genellikle ısı açığa çıkar

İZOLASYON

• Etkilenen kişi ve malzemeleri tehlikeli maddeden uzaklaştırma anlamındadır 

• Kişinin madde bulaşmış giysilerini ve takılarını çıkarmak da izolasyona girer  

Tehlikeli madde ile temas etmiş,

• Kazazede

• AABT

• Çamaşırlar (giysi, çarşaf vb)

• Acil bakım esnasında kullanılan malzemeler

• Ambulans, mutlaka dekontamine edilmelidir

• Kontamine çamaşırlar özel torba veya kaplara konarak ağzı kapatılmalı ve ilgili görevliye verilmelidir

ACİL  BAKIM

• Acil bakım, hastanın ya da kazazedenin birinci ve ikinci değerlendirme sonuçlarına göre belirlenerek uygulanır.

• Tehlikeli madde olgularında tek fark, kullanacağınız malzemenin mümkünse tek kullanımlık olmasına özen göstermenizdir.

• Kullanılan her malzemeyi ve hastadan çıkan giysileri özel kirli torbasına koyarak üzerine tehlikeli maddeyi  yazın ki sizden sonrakilerin de haberi olsun normal çöpe gitmesin.

• Tek kullanımlık olmayan malzemelerin nasıl temizlenmesi gerektiğini uzmanına danışarak temizleyebilirsiniz. Eğer hastanede değiştiriyorsanız mutlaka paketleyip üzerine yazın.     

  Başa Dön

HASTANEYE NAKLETME

Olay yerindeki temizlik işlemine rağmen hasta kısmen dekontaminedir o nedenle ambulansınızda önlemler alın:

• Gerekmeyeceğini düşündüğünüz tüm malzemeleri kapalı bölümlere yerleştirin

• Ambulansın içini ve sedyeyi plastik örtü ile kaplayın

• Mümkün olduğunca sınırlı sayıda ambulans kullanın

• Dekontaminasyon işlemlerinin yapılamadığı durumlarda hasta taşımanız gerekebilir, bu durumda götüreceğiniz hastanenin olanaklarını göz önünde bulundurun ve bir şeyi unutmayın

 TEMİZ VE ÖLÜ HASTA yerine KİRLİ AMA YAŞAYAN HASTA daha makbuldür  

ZEHİRLİ MADDELERE MARUZ KALMA

Zehirli /tehlikeli madde iki şekilde maruz kalınır :

·        Doğrudan temas

·        Dolaylı temas, bulaşmış kişi veya nesne aracılığıyla

Zehirli maddelerin vücuda giriş yolları:

·        Solunum yoluyla (inhalasyonla), en sık karşılaşılır

·        Emilim yoluyla (absorbsiyonla), açık yaralarla

·        Enjeksiyonla

·        Sindirim yoluyla, en az karşılaşılır 

Belirtilerin ortaya çıkış zamanına göre etkileri:

·        Hemen ortaya çıkan etkiler, maddeye maruz kalındıktan hemen sonra görülür

·        Geç ortaya çıkan etkiler, maddeye maruz kaldıktan saatler, günler, aylar veya yıllar sonra görülür

Zehirler vücudu iki şekilde etkiler:

·        Bölgesel etki, sadece temas eden yerde ortaya çıkan belirti ve bulguların olmasıdır

·        Sistemik etki, maddenin kana karışmasıyla etkilenen sistemlere göre ortaya çıkan belirti ve bulguların olmasıdır.   

Başa Dön

BAZI ZEHİRLİ MADDELER

PESTİSİTLER

Tarım ilaçlarından olup, böcekleri öldürmek üzere kullanılırlar. Piyasada organofosfatlar ve karbamatlar olarak bulunurlar. Etken maddeleri AChE Inhibitörleridir.

Ortaya çıkardıkları belirti ve bulgular:

·        Bradikardi (kalbin atım sayısının azalması)

·        Bronkospazm

·        Solunum salgılarında, tükürükte artma

·        Terleme

·        Pinpoint pupiller (gözbebekleri iğne başı büyüklüğündedir)

·        Kas seyirmeleri

·        Paraliziler 

ACİL BAKIM:

Ø      Soluk yolunun açıklığını ve devamlılığını, solunumun yeterliliğini sağla

Ø      Tüm giysilerini ve takılarını çıkarın

Ø      Bol su ve sabunla yıkayın, özellikle saçlarını ve vücut kıvrımlarını unutmayın

Ø      Tükrük salgısını azaltmak üzere Atropin verin

Ø      Organofosfatlar için Pralidoxime verebilirsiniz, ancak karbamatlarda ASLA vermeyin

Ø      Nöbet geçiriyorsa nöbeti kontrol altına almak üzere Diazepam verin

Ø      Sindirim yoluyla alınmışsa, ASLA KUSTURMAYIN

SİYANÜR:

Siyanür İçeren maddeler

·        HCN

·        KCN

·        Sodium nitroprusside

·        Acı Badem Yağı

·        Yabani kiraz şurubu 

ACİL BAKIM

·        Yüksek yoğunlukta oksijen

·        Siyanür kiti

•      Amyl nitrite

•      Sodium nitrite

•      Sodium thiosulfate

 HİDROKARBON ÇÖZÜCÜLER

·         Xylene

·        Toluene

·        Methylene chloride

·        Benzin

·        Kerosene

·        Naftalin

 VÜCUTTAKİ ETKİLERİ :

·        Pulmonar ödem

·        Solunum yetmezliği

·        Aritmiler

·        MSS baskılanması

·        Nöbet geçirme

·        Karaciğer, böbrek hasarı

·        Deri tahrişi

ACİL BAKIM

Ø       Soluk yolunun açıklığını ve devamlılığını, solunumun yeterliliğini sağla

Ø       Tüm giysilerini ve takılarını çıkarın

Ø       Bol su ve sabunla yıkayın, özellikle saçlarını ve vücut kıvrımlarını unutmayın

Ø       Sindirim yoluyla alınmışsa, ASLA KUSTURMAYIN

Ø       Nöbet geçiriyorsa nöbeti kontrol altına almak üzere Diazepam verin

Ø       Hipoglisemiye karşı glukoz verin ki karaciğer harabiyeti oluşmasın

Ø       Tüm katecholaminlerin kullanımında dikkatli olun, ventriküler aritmiler oluşabilir 

 Başa Dön

Ayrıca benzin istasyonları, rafineriler, kimyasal madde işleyen/depolayan her türlü fabrika ve işyerlerinin de olduğunu aklınızdan çıkarmayın. O nedenle, yaşadığınız bölgede bulunan bu tip yerleri önceden tespit edip, elinizin altında olacak şekilde bir yere koyun ki buralarda kaza meydana geldiğinde hemen ve etkili müdahale yapabilesiniz   

Karayolunda seyreden araçlardaki etiketlerden taşıdığı maddenin cinsi anlaşabilirse de unutmamanız gereken diğer bir husus ta herhangi bir aracın içinde de tehlikeli madde olabileceğidir. Örnek: tüplü arabalar veya pikniğe giderken arabasına tüp alanlar gibi… 

TEHLİKELİ MADDELERİN SINIFLANDIRILMASI

• PATLAYICILAR
• GAZLAR
• SIVI MADDELER
• KATI MADDELER
• OKSİTLEYİCİLER
• TAHRİŞ EDİCİ MADDELER (KOROZİF MADDELER)

Uluslar arası sınıflandırma numaraları:

PATLAYICILAR

Etken madde ile reaksiyona girdiklerinde zehirli gaz ve ısı yayarlar, 

GAZLAR

A Sınıfı Zehir kapsamındaki gazlar ve sıvılar insan sağlığı için çok tehlikeli olan buhar oluştururlar

Amonyak, alevlenmeyen gaz olarak sınıflandırılsa da, alevlenen, çok zehirli bir gazdır

Klor, zehirli, tahriş edici ve oksitleyici olduğundan kendi plakasını taşır

SIVILAR

Parlayıcı sıvılar(Flammable: alevlenen), Parlama noktası : 38°C (100 °F) derecenin altında

Kolay tutuşabilen sıvılar (Combustible) Parlama noktası : 38 °C (100 °F) derecenin üzerinde

KATI MADDELER

Alevlenen Katı Maddelerin diğer patlayıcılardan farkı, sürtünme sonucu tutuşması ve ısıyı çok uzun süre muhafaza etmesi ve sürekli  içinden yanmasıdır

OKSİTLEYİCİLER

Sıvı oksijen, oksitleyici bir maddedir

Oksitleyiciler, hemen oksijenini verip tutuşmayı teşvik ederler

Organik Oksitleyiciler de hemen oksijenini verip tutuşmayı teşvik eder ve yanarlar !

KOROZİF(TAHRİŞ EDEN) MADDELER

Canlı dokuyu tahrip eden  ya da demiri aşındıran/paslandıran maddelerdir

Genellikle zehirli ve reaktiftir

Başa Dön

BAZI RENKLERİN VE ÜZERİNDEKİ SAYILARININ ANLAMI

SAĞLIK AÇISINDAN TEHLİKE UYARISI (KOYU MAVİ ZEMİNLİ LEVHA)

4 ® İçeri girmek çok tehlikelidir                                                                       

3 ® Çok fazla tehlikeli—Tam koruyucu giysi ile gir

2 ® Tehlikeli—Solunum cihazı kullan

1 ® Hafif Tehlikeli

0 ® Tehlike Yok

YANGIN TEHLİKESİ UYARISI (KIRMIZI ZEMİNLİ LEVHA)

4 ® Çok kolay tutuşur

3 ® Normal ısıda tutuşur                                               

2 ® Hafif ısıda tutuşur

1 ® Yanması için önceden ısıtılmalıdır

0 ® Yanmaz     

REAKTİVİTE (SARI ZEMİNLİ LEVHA)

4 ® Patlayabilir—Ateş varsa orayı hemen boşalt

3 ® Şok, ısı patlamaya neden olabilir—Muhafaza et

2 ® Ani kimyasal değişiklik oluşabilir

1 ® Isıtıldığında değişebilir

0 ® Normalde stabildir (değişken değildir) 

ÖZEL TEHLİKELİ MADDELER (KOYU YEŞİL ZEMİNLİ LEVHA)

OX ® OKSİTLEYİCİ

ACID ® ASİT

ALK ® ALKALİ (BAZ)

COR ® KOROZİF

W ® SU KULLANMA

Başa Dön

KAYNAKLAR
1- http://www.templejc.edu/dept/ems/Pages/PowerPoint.html, 10 Ekim 2004
2- Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti,1991
3- Bledsoe, B.E., Porter, R.S., Shade, B.R., Brady Paramedic Emergency Care, 2 nd Ed.,Prentice Hall,U.S.A.,1994.