Vücutta ısı hastanın üretimini artıran Etkenler:

·       Fiziksel uğraşlar ( antreman, toprakla uğraşmak, inşaatta çalışmak vb )

·       Enfeksiyon nedeniyle vücut ısısının yükselmesi

·       Hipertiroit

·       Ajitasyona neden olan ruhsal durum

·       Amfetamin ve kokain kullanımı

Isı emilimini  artıran etkenler:

·       Kapalı ve havalandırılmayan sıcak yerlerde bulunmak

·       Sıcak yerlerde çalışmak ( fırın, çelik fabrikası, tarla vb )

·       Yaz sıcağında çocukları kapalı arabalarda bırakmak

Isı  kaybını  önleyen  etkenler:    

·  Yüksek ısı, yüksek nem oranı ( % 75á ), rüzgar ( iklim özellikleri )

·  Şişmanlık, diabetes mellitus, alkolizm ( Alkol, vazodilatasyona neden olur. Vazodilatasyon sonucunda vücut ısısı yükselir. Sıcak havada bu durum  sıcak hastalığına, hatta ölüme bile neden olabilir.)

· Vazodilatasyon mekanizmasının bozulması

· Terleme yeteneğinin bozulması

· Kistik fibrozis, deri hastalıkları

· Kalın giysiler

· İlaçlar:    - Diüretikler: Dehidratasyona neden olur ve kardiyovasküler sistemi etkilerler.

                - Trankilizanlar ve bazı Antihistaminikler: Hipotalamusu etkileyerek terlemeyi önlerler.

                - Betablokerler, Fenotiazin  grubu vd.                  

** Narkotikler, trankilizanlar ve alkol, düşünme ve karar verme yeteneğini etkilediklerinden, sıcak ortamlarda kişilerin kendilerini korumak üzere gerekli önlemleri almalarını engellerler. Örneğin, güneşte durmaktansa gölgelik ve serin bir yere sığınmayı düşünemezler. 

Vücudun, yükselen ısısını düşürmek için gösterdiği tepkiyi bozan etkenler:  

· Dehidratasyon

· Hipokalemi

· Kardiyovasküler hastalıklar

· Geçirilmiş nöbet veya merkezi sinir sistemi bozuklukları (parkinson  hastalığı gibi) 

Yaş:

· Yenidoğan bebekte ısı düzenleyici mekanizmalar henüz gelişmediğinden terleme gerçekleşemez.

· Yaşlılarda  susuzluk hissi azaldığından kaybedilen sıvı yerine konamaz. Ayrıca çeşitli hastalıklar ve ilaç kullanımları yaşlılarda sıcak acillerine  yatkınlık artar.   

YÜKSEK ISIYA KARŞI VÜCUDUN GÖSTERDİĞİ FİZYOLOJİK TEPKİ

Vücudun iç ısısının nasıl dengelendiğini biliyoruz. Şimdi de, dış ortamın ısısının ve neminin vücut ısısından yüksek olması halinde, vücudun gösterdiği bazı fizyolojik tepkileri gözden geçirelim:

ü Derideki ısı algılayıcılar algıladıkları ısıyı beyne iletirler. Bunun üzerine hipotalamustaki sempatik merkez baskılanır ve damarlar genişler (vazodilate olur). Isı, terleme ve diğer düzenekler yoluyla düşürülür.

ü Ciltteki vazodilatasyon nedeniyle damar sisteminde dolaşan kan hacmi azalır. Dolaşan kan hacmini aynen korumak için kardiyak output artar; kalp atım sayısı artar (taşikardi), dolayısıyla iş yükü artar. Vazodilatasyon uzun süre devam ettiğinde, sempatik uyarıya tepki olarak arterlerde kasılmayı sağlayan vazomotor kontrol tamamen kaybolur. Periferde göllenme olur ve hastada klinik olarak nörolojik şok tablosu görülür.

ü    Beyin, vücuttaki ısı üretimini azaltmak amacıyla, kasların az çalışmalarını sağlar (sıcak havalardaki tembelliğin nedeni) 

ü Ciltteki dolaşımda kan miktarı arttığı için, iç organlara giden kan miktarı azalır. Beyine giden kan da azalacağından, merkezi sinir sistemine ulaşan yetersiz kan, anormal yüksek ısıya sahip olacaktır. Yetersiz kanlanma nedeniyle, beyin ısıyı düzenleyecek güce sahip olamadığından, tepki olarak baş ağrısı, halsizlik, düşüncede dağınıklık ve ruhsal dalgalanma  görülecektir.

ü Eğer, kişi terliyorsa, deri yoluyla aşırı miktarda sodyum, klor ve diğer elektrolitler kaybedilir. Sonuçta  kas krampları ve dehidratasyon meydana gelebilir.

Başa Dön

SICAK KRAMPLARI

Sıcak krampları  genellikle alt ekstremitelerde  ve/ veya karında görülen kas ağrılarıdır. Sebebi aşırı terleme ve buna bağlı tuz  kaybıdır. Genelde fiziksel durumu iyi olan kişilerin sıcak ve nemli  havada iş veya egzersiz yapmaları sonucu görülür. Kişi aşırı terleme sonucu su ve tuz kaybeder. Susama nedeniyle su içtiğinde, su kaybını yerine koyarken tuz kaybı yerine konmadığından kişide hiponatremi  gelişir. Sonuç olarakta kramplar meydana gelir. Sıcak krampı tedavi edilmediğinde, sıcak bitkinliğine dönüşür.

Belirtileri:  

·  Parmaklarda, kollarda, bacaklarda ve karın kaslarında kasılmalar; kramp tarzı ağrılar olur, bulantı, kan basıncında düşme, hızlı nabız, normal vücut ısısı, terleme nedeniyle nemli ve soluk bir cilt. Kişinin bilinci açıktır.

Acil Bakım:

·  Hasta serin ve gölgelik bir ortama alınır ve dinlenmesi sağlanır. Bayılacakmış gibi hissediyorsa sırt üstü yatırılır.

·  Bulantısı yoksa ve kendisi içebilecek durumdaysa, bir veya iki bardak tuz içeren sıvı verilir. Örneğin, ½ çay kaşığı tuz ilave edilmiş su yada ayran verilebileceği gibi, sodyum içerdiği için limonata da verilebilir. Yavaş içmesi önerilmelidir.

·  Ağızdan sıvı almasını engelleyecek kadar bulantısı varsa, damar yolu açılarak  % 0.09’ luk NaCl  ( Serum fizyolojik ) başlanır ve hızlı verilir. Miktarı doktor önerisine göre ayarlanabilir. 

·  Kramp girmiş kasa masaj yapılmaz.

·  Sıcak krampı geçiren kişi(özellikle sporcular) en az 12 saat ağır hareket/antreman yapmamalıdır. Aksi halde sıcak bitkinliği veya çarpmasına dönüşebilir.

UNUTMAYIN: Sadece tuz kaybını karşıladığınızda, bulantı ve su kaybı artacaktır; sadece su kaybını karşıladığınızda ise zaten az olan Na yoğunluğu su ile daha da azalacaağından kramplar daha da artacaktır.

Başa Dön

SICAK BİTKİNLİĞİ

Sıcağın etkisiyle meydana gelen damar genişlemesi sonucu organlarda kan göllenmesi ve terleme sonucu dolaşan kan hacminde azalma başlar. Azalan kan dolaşımı nedeniyle merkezi sinir sisteminin yeterince kanlanamaz ve sıcak bitkinliği tablosu ortaya çıkar.

Genellikle aşırı sıcak ve nemi yüksek ortamlarda çalışan kişilerde görülür. Dehidrate, yaşlı ve hipertansiyonlu  kişilerde yatkınlık fazladır. Yaşlılarda, susama hissi yaşla orantılı olarak azaldığında terlemelerine karşın az su içerler. Hipertansiyonlularda  ise, aldıkları ilaçların etkisiyle elektrolit ve sıvı kaybı yatkınlığı artırır.

Belirtileri:  

·   Senkop ( bayılma ), baş ağrısı, halsizlik, baş dönmesi, bulantı, aşırı terleme sonucu soluk ve nemli deri, düşük- normal veya yüksek vücut ısısı, hızlı ve zayıf nabız, hafif oryantasyon bozukluğu, hızlı ve yüzeysel solunum, düşük kan basıncı. Ortostatik değişiklikler (oturma ve yatma durumuna göre kan basıncının farklı olması)

Acil Bakım:

·   Hasta  serin ve gölgelik bir ortama alınır. Giysileri çıkartılır. Sırt üstü yatırılarak bacakları yükseltilir.

·   Eğer hastanın ateşi yüksekse, ılık suya batırılmış süngerle vücudu ıslatılabilir, ıslak çarşafa sarılabilir, vantilatörle soğutulabilir veya ambulansta klima ayarlanabilir. Aniden ısı düşürmeye gerek yoktur o nedenle iki soğutma işlemi birarada uygulanmamalıdır.

·   Tuz içeren içeceklerle (ayran, limonata vd.) eksilen su ve tuzu dengeleyin. Hastanın bilinci gidip geliyorsa veya bulantı nedeniyle içemeyecek durumdaysa, damar yolu açarak, damar yolundan SF veya RL başlayın.

Ø Bilinç düzeyinde değişiklik varsa, glukoz düzeyine bakın (hipoglisemi olabilir)

Ø Hastanın hastaneye götürülmesi gereken durumlar :

 §Bilinç kaybı varsa

 §Kişide kalp-damar hastalığı varsa, hastaneye götürülmelidir

ØHastaneye naklediyorsanız, nakil esnasında

 §Yüksek yoğunlukta oksijen başlayın,

 § EKG monitörüne bağlayarak izleyin

·      Tedavi edilmediği takdirde sıcak çarpmasına dönüşür.

Başa Dön

SU ZEHİRLENMESİ

Fazla sıcak nedeniyle aşırı terleyen kişi, kaybettiği sıvıyı telafi etmek üzere su içer ancak terle kaybettiği sodyumu yerine koymazsa, zaten az olan sodyumun içilen su nedeniyle yoğunluğu iyice düşeceğinden ortaya çıkan tabloya su zehirlenmesi denilmektedir. Tedavi edilmezse(sodyum yerine konmazsa) bilinç düzeyi gittikçe kötüleşir ve kişi komaya girer.

Belirti ve bulgular:

•Sodyum eksikliğinde, sıcak bitkinliğine benzer belirti ve bulgular ortaya çıkar:

§Bulantı, kusma, baş ağrısı, bilinç düzeyinde değişiklik

ACİL BAKIM:

ØAğızdan alabiliyorsa, tuzlu içecekler verilebilir,

ØAğızdan alamıyorsa damar yolundan SF(%0.9 NaCl) başlanır.

SICAK ÇARPMASI

Tüm sıcak acilleri içerisinde en ölümcül olanıdır. Çünkü vücudun ısı düzenleyici mekanizmaları bozulmuştur. Isı düzenleyici  mekanizmanın  bozulması sonucunda vücut ısısı  tehlikeli  şekilde yükselir. 40 ° 6  C ye kadar ulaşan ısı, beyin hücreleri ve kan damarları başa olmak üzere hücrelerde hasara  neden olur. Mortalite  % 25-50 civarındadır. Her yaştaki bireyde görülebilir. Sıcak çarpması etkilediği iki farklı grup nedeniyle ikiye ayrılabilir: 

1-Klasik ( pasif ) sıcak çarpması: Genellikle sıcak hava dalgalarında görülür. Çok yaşlı, çok genç veya güçsüz kişiler; kronik hastalığı olanlar ( diabet, kalp yetmezliği vd ), alkolikler, diüretik ve trankilizan kullananlar etkilenirler.   Sıcak havanın  etkisiyle meydana gelen aşırı terleme ve dehidratasyon  sonucunda  klasik sıcak çarpması  görülür.

2-Egzersize bağlı sıcak çarpması: Genellikle genç ve sağlıklı kişilerde ( atlet, asker gibi ) görülür. Aşırı sıcak ve nemli havada egzersiz yapıldığında, özellikle dış ortamın ısısı vücut ısısına yaklaşmış ve nem oranı  % 60 civarında seyrediyorsa  sıcak çarpması meydana gelir.

Belirtiler: Konfüzyon ( zihin karışıklığı ), deliryum (  huzursuzluk, taşkınlık ), koma ( şuur kaybı, derin uyku hali ), merkezi sinir sistemi ( tremor, nöbet, genişlemiş sabit pupiller ), 40 °6  C  üzerinde vücut ısısı, hızlı ve değişken nabız, hızlı solunum, klasik tipte normal veya düşük, egzersize bağlı tipte ise yüksek  kan basıncı, kuru ve kızarık  cilt.

Acil Bakım:

· Soluk yolunun  açıklığı ve devamlılığı sağlanır, oksijen verilir. Oksijen  hastanın durumuna göre ayarlanabilirse de, yüksek yoğunlukta ve geri dönüşsüz maske ile verilmesi  uygundur.

· Hasta serin ve gölgelik bir ortama alınır. Üzerindeki giysiler çıkartılır. Başı yükseltilir. Bilinci kapalı ise yan yatar pozisyon verilir.

· Hasta  acilen ve hızla soğutulur. Bunun için iki soğutma yöntemi birden kullanılır: 

I-  Hastanın vücudu ılık musluk suyu ile silinir veya bu suda ıslatılmış havlu ya da çarşafla sarılır.

II-  Varsa vantilatör veya ambulansa  alınmışsa havalandırma çalıştırılır, ya da kapı  pencere açılarak cereyan yaptırılır. Kısa aralıklarla hastanın rektal ateşine bakılır. Vücut ısısı 39° C dereceye düştüğünde soğutma işlemlerinden birine hemen son verilir. Ve ateş düşene  kadar sadece bir soğutma işlemi uygulanır. Vücut ısısını birden bire 37° C ye düşürürseniz ısı düzenleme mekanizmalarını bozar ve ölüme neden olabilirsiniz, o nedenle bu konuda dikkatli olun.

           Elimizde buz paketleri varsa, hastanın koltuk altlarına, kasıklarına, boynuna  ve başına küçük havlulara sardıktan sonra  konabilir.

· Damaryolu açılarak, egzersize bağlı tipte % 5 lik dekstrozun sudaki çözeltisi damar açık kalacak şekilde ( DAKŞ ); klasik tipte ise, hipovolemik belirtiler görülüyorsa  % 0.09 ‘luk NaCl veya Ringer laktat verilebilir.

· Yaşam bulguları, bilinç düzeyi ve kalp ritmi yakından izlenir.

Ø Gerekli olabilecek ilaçlar

 §Hipoglisemi olasılığında Glucose (yoksa % 30 luk dekstrozdan 75 ml)

 §Nöbet geçiriyorsa Diazepam

Ø   Sıcak çarpmasına bağlı oluşabilecek sorunlara karşı uyanık olun

 §Disritmileri(ritim bozukluklarını) atlamayın

 §Pulmonar ödem belirti ve bulgularını araştırın

Ø  Hastaneye nakledin

Başa Dön

ATEŞ (FEVER, PYREKSİA)

ATEŞ, genellikle vücudun, mikroorganizmalara (pirojenlere) karşı bir tepkisidir. Vücutta çoğalmaya çalışan hastalık yapıcı mikroorganizmalar karşısında hipotalamik termostat, ısıyı yükselterek hem mikroorganizmalar için hoş olmayan sıcak bir ortam oluşturur hem de bağışıklık sistemini uyarır.

ACİL BAKIM:

Sıcak acillerine bağlı olmadığını mikrobik bir ateş olduğunu anladığınızda 38°5 C kadar herhangi bir müdahale yapmayın. Sadece üzerinde fazla giysiler varsa çıkarın ortamın ısısını hafif düşürün ve hastaneye nakledin.

Bu arada ateş yükseliyorsa, protokolünüze göre veya doktora danışarak oral veya rektal yoldan acetaminophen verebilirsiniz.

Titreme daha öncede bahsedildiği gibi ısı üretimini artıracağından, titremeye neden olacak soğuk uygulamalardan kaçının (evde iseniz, vücut ısısı civarında, 35-36°C suda banyo aldırılabilir).

AABT, KENDİSİNİ  SICAK  ÇARPMASINDAN  NASIL  KORUYABİLİR ? 

Özellikle ağustos ayında, sıcak hava dalgalarının yoğun olduğu  dönemde çalışırken, kendinizi serin tutacak önlemler almak zorundasınız. İşte size birkaç ipucu:

·       Açık renkli, vücudu sarmayan serbest giysileri tercih edin. Bu tip giysiler güneş ışınlarını yansıtır, terlemeyi engellemez ve rahatlık sağlarlar.

·       Serin yerlerde durun. Ani ısı değişikliklerinden kaçının. Örneğin, çok soğuk klimalı bir ortamdan çok sıcak olan dış ortama sık  sık girip çıkmayın.

·       Ambulansı gölgeye park edin.

·       Günlük sıvı gereksiniminizin üstünde sıvı alın. Şekerli ve alkollü içeceklerden sakının. Aşırı sıcaklarda iş saatleri dışında bile alkollü içeceklerden sakının.

·       Boynunuza soğuk su ile nemlendirilmiş havlu sarın.

·       Ambulansın ön kısmına portatif vantilatör monte edebilirsiniz.

·       Piknik tipi bir portatif soğutucu edinerek sıcak havalarda gereksindiğiniz sıvıları elinizin altında bulundurabilirsiniz. Yarısına kadar buz doldurduğunuz buzluğa, özellikle tuz içeren ( ayran gibi ) içecekler, su, meyve suyu, limonata vb depolayabilirsiniz. Gerektiğinde  hem kendiniz hem de hasta yararlanabilirsiniz. Ayrıca eriyen buzların suyu ile boyun havlunuzu ıslatabilirsiniz.

·       Baş ağrısı, halsizlik, kramp, bulantı gibi sıcak çarpması belirtilerine karşı uyanık olun ve tedbirinizi alın.

      Unutulmaması gereken bir kural:

          SICAĞA   TAHAMMÜL   EDEMİYORSANIZ,  AMBULANSIN   DIŞINDA   BEKLEYİN                                                                                                                       

Başa Dön

TABLO - 1 : Sıcak acilleri

ÖZELLİKLER	SICAK  KRAMPI	SICAK  BİTKİNLİĞİ	SICAK  ÇARPMASI
Patofizyolojisi	Tuz  kaybı	Su ve tuz kaybı periferde göllenme	Isı düzenleyici  mekanizmada  bozulma
Kas  krampı	Var	Olabilir	Olmaz
Bilinç	Açık	Değişkenlik  gösterir	Kapalı. Deliryum, koma vb olabilir
Deri	Soğuk  ve  nemli	Soluk, soğuk  ve  nemli	Kuru,  kızarık,  sıcak
Vücut  ısısı	Normal	Yüksek, normal, düşük	40. 6 ° C  üzerindedir
Nabız	Hızlı	Normal, taşikardik,  bradikardik olabilir	Hızlı, zayıf  ve sıçrayıcı
Kan  basıncı	Normal  veya  düşük	Normal  veya düşük	Klasik tipte normal  veya düşük Egzersiz tipinde  yüksek
TEDAVİ	·       Egzersiz durdurulur ·       Serin ortama  yatırın ·       Tolere edebiliyorsa  ağızdan su ve tuz  desteği  sağlayın ·       Tolere edemiyorsa, damar yolu açın  ve   SF  verin ·       En az 12 saat  aktivite yapmaması önerilir ·       Masaj yapılmaz                SF : Serum Fizyolojik = % 0.09 NaCl RL: Ringer Laktat	·       Egzersiz  durdurulur ·       Serin ortama yatırın ·       Giysileri çıkartın ·       Vücut ısısı yükselmişse vantilatör veya ıslak uygulama ile soğutun ·       Damar yolu açın, RL  veya SF verin. Genç ise hızlı gönderebilirsiniz, yaşlı ise doktora danışın ·       Yaşam bulgularını yakından izleyin	·       ABC kontrol edilir. Soluk yolunun açıklığı ve devamlılığı sağlanır ·       Geri dönüşsüz maske ile yüksek yoğunlukta oksijen verin ·       Serin ortama yatırın ·       Giysilerini çıkartın  ·       Hızlı bir şekilde soğutun          (39°C olana kadar),       vantilatör + soğuk ıslak ·       39° C  ye düşünce:       sadece vantilatör  veya              sadece soğuk ıslak         uygulanır ·       Damar yolu açın, DAKŞ  ·       % 5 Dekstroz  veya    SF/RL verilebilir ·       Klasik tip ise ve hipovo-       lemi belirtileri varsa,       SF / RL  verilebilir

Başa Dön