YARALANMALAR
 

  • Yaranın İyileşmesi
  • Tehlikeli Yaralar
  • Yumuşak Doku Yaralanmaları
  • Ezilme ve Kompartman Sendromu
  • Kanamanın Durdurulması
  • Yumuşak Doku Yaralanmasında Acil Bakım
  • İskelet Kas Sistemi
  • Yaralanmaları (Kırık-Çıkık-Burkulma)
  • Destekleme/Atelleme İlkeleri
  • Desteklemelerle İlgili Tablo ve Şekiller
  •  

    GİRİŞ

    ANATOMİ VE FİZYOLOJİNİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ

    ©   Yumuşak dokunun yapısı

    F Derinin tabakaları: Üst deri (Epidermis), Deri (Dermis)

    F Derialtı tabakası: Yumuşak bağ dokusu, Yağ dokusu,

    F Derin dokular (Deep Fascia): Fibröz doku, Destekleme ve koruma

    ©   Yumuşak dokunun işlevleri

    F   Yaralanmalardan korur

    F   Isıyı düzenler

    F   Duyuları algılar: Ağrı, dokunma, ısı, basınç gibi

    F   Bulaşıcı hastalıklardan korur

    F   Sıvı dengesini korur

    ©   Derinin gerginliği (Skin Tension Lines)

    F   Sabit gerginlik (Static Tension): Deri belirli bir gerginliğe sahiptir. Bu gerginlik, yaralanmalarda kabuk (scar) oluşumunu sağlar

    F   Hareketle oluşan/aktif gerginlik: Kasların kasılması ile etkilenir. Yaralanmalarda kabuk oluşumunu sağlar

     

    ÖNERİ: Aşağıdaki konulara geçmeden önce; Acil Bakım sayfasındaki yer alan “VÜCUDUN DENGESİNİ BOZAN SORUNLAR” başlığındaki “ZEDELENME

    /YARALANMA” ile "BULAŞICI HASTALIKLAR" konularını okumanızda yarar var.

     

    VÜCUT SIVILARI VE İLTİHAP KONULARININ GÖZDEN GEÇİRİLMESİ

    Vücut sıvılarına maruz kalındığında oluşabilecek sorunlar

    F   Kan yoluyla hastalık bulaşması

    F   Bulaşıcı hastalıklar

    ©   Vücut sıvılarından korunma ve bulaşıcı hastalıklardan korunma yöntemleri (enfeksiyon kontrolü önlemleri)

    F   Kişisel korunma yöntemleri

    F   Keskin ve bulaşmış malzemelerden korunma

    Başa Dön

     

    YARANIN İYİLEŞMESİ

    ©   Kanamanın durdurulması dönemi -Hemostasis

    F   Yaralanma ile derinin anatomisinde değişiklik oluşmuştur

    F   İlk anlarda başlayan vazokonstriksiyon 10 dakika kadar devam eder

    F   Pıhtılaşma oluşur

    ©   Yangı dönemi-Inflammatory phase

    F   Yara yerine granülositler (yaranın içinde oluşan ve yaraların iyileşmesini sağlayan ufak, yuvarlak, kabarcıklardan oluşan bağ dokuları) ve makrofajlar(artık yiyici hücreler) yığılır

    F   Histamin salgılanır

    ©   Epitel oluşma dönemi-Epithelialization phase

    F   12 saatte oluşur

    F   Yeni deri katmanlarının oluşmasıyla iyileşme süreci tamamlanır

    ©   Yeni damarların oluşma dönemi-Neovascularization

    F   Yaralanmayı takip eden üç gün içinde yeni damarlar oluşumaya başlar ve 21 güne kadar tamamlanır

    ©   Bağ dokusu oluşumu-Collagen Synthesis

    F   Fibroblastlar kollajen sentezler

    F   Kollajenler kenarları birbirine bağlarlar

    F   Tekrarlayan kalıplar oluşturulur: derinin eski haline gelmesi için kollajenler birkaç kez yıkıma uğrayıp tekrar yapılırlar

    Tıklayın: Yaranın iyileşmesi ve kemik dokunun iyileşmesi

     

    YARANIN İYİLEŞMESİNİ ETKİLEYEN ETKENLER

    ©   Anatomik etkenler

    F   Yaranın bulunduğu bölge

    F   Derinin gergin olduğu bölgeler

    F   Pigmentli deri

    F   Yağlı deri

    ©   Kullanılan İlaçlar

    F   Kortikosteroidler

    F   NSAIDs (Non-steroidal anti-inflammatory drugs; ağrı kesici, ateş düşürücü ilaçlar: aspirin, ibuprofen, paracsetamol/acetaminofen gibi)

    F   Penisilin

    F   Colchicine (gut, artrit tedavisi)

    F   Antikoagülanlar (pıhtı çözücüler)

    F   Antineoplastikler (kanser ilaçları)

    ©   Kişinin Sağlık durumu ve Hastalıkları

    F   İleri yaş

    F   Alkolizm

    F   Akut üremi

    F   Karaciğer yetmezliği

    F   Diabetes mellitus

    F   Hipoksi

    F   Ağır kansızlık (Anemi)

    F   Beslenme bozukluğu (Malnütrisyon)

    F   Kalp – damar, akciğer hastalıkları

    F   Kanser

     Başa Dön

     

    TEHLİKELİ YARALAR

    ©   Isırıklar: İnsan, Hayvan

    ©   Yarada yabancı cisim olması

    ©   Organik maddelerin bulaşması

    ©   Sokma yaraları

    ©   Canlılığını yitirmiş doku

    ©   Çarpışma sonucu oluşan yaralar

    ©   Bağışıklık sistemi sorunu olan hastalar

    ©   Uçlardaki(periferik) dolaşımın iyi olmadığı hastalar

     

    DOKU İYİLEŞMESİNDE GÖRÜLEBİLECEK SORUNLAR

    ©   KELOID

    F   Yaraların içinde oluşan ve yaraların iyileşmesini sağlayan ufak, yuvarlak, kabarcıklardan oluşan bağ dokusunun aşırı miktarda çoğalması sonucu ortaya çıkan dokudur.

    F   Genellikle koyu renklidir

    F   Keloid genellikle kulak, kol, bacak ve göğüs kemiğinde (sternumda) oluşur.

     

    ©   KALICI NEDBE/YARA İZİ (HYPERTROPHİC SCAR)

    F  Yara iyileşirken, iyileşmeyi sağlayan dokuların normalin çok üstünde çoğalması ve iyileşme sonrası deride iz olarak kalması

     

    DOKU İYİLEŞMESİNDE GÖRÜLEBİLECEK SORUNLAR NEDENİYLE

    ©   KAPATILMASI GEREKEN YARALAR

    F  Yüz, dudak, kaş vd yarılması

    F  Boşluk olan alanlardaki  

    F  Derinin gergin olduğu alanlardaki

    F  Yüzük yaralanmaları

    F  Deri yırtılmaları

    Başa Dön

     

    YUMUŞAK DOKU YARALANMALARI

    1. Kapalı Yaralanmalar

    ©   ÇÜRÜK, MORARMA (CONTUSION; KONTÜZYON)

    F  Üstteki deri dokusunun (epidermis) bütünlüğü bozulmamıştır

    F  Derideki damarlar hasar görmüştür

    F  Şişlik ve ağrı olur

    F  Ekimoz: morluk; deri altındaki kan birikintisidir

    ©   KAN TOPLANMASI (HEMATOMA)

    F  Deri bütünlüğü bozulmamış, ancak deri altındaki kanama nedeniyle, kan deri altında sınırlı bir alanda toplanmıştır (su toplaması gibi) 

    F  Doku hasarı morarmaya göre daha fazladır

    F  Daha büyük damarlar hasar görmüştür

     

    2. Açık Yaralanmalar

    Yara çeşitleri

    ©   SIYRIK

    F  Derinin en üst tabakası olan epidermisin etkilendiği yaralardır

    F  Genellikle pürtüklü, rende testere gibi yüzeylerle sürtünme sonucunda oluşur

    F  Ağrı yaralanmanın derecesiyle orantılıdır

    F  Kanama ya çok azdır veya hiç yoktur

    F  İltihaplanmaya açıktır

    ©   YIRTIK (LACERATION)

    F  Deri bütünlüğü sıyrığa göre daha fazla bozulmuştur

    F  Genellikle sivri bir cisimle güçlü bir çarpışma sonucu oluşur ve kanar

    F  Başka yumuşak doku yaralanmaları da oluşabilir

    F  Çok fazla kanama görülebilir

    F  Diz, kaş vb organlarda daha sık görülür

    ©   KESİK (INCISIONS)

    F  Deri bütünlüğü sıyrığa göre daha fazla bozulmuştur

    F  Yırtığa benzerse de farklı olarak kenarları ona göre daha düzgündür

    F  Yırtılmalar a göre daha çabuk iyileşir

    F  Genellikle keskin ve düzgün yüzeyli cisimlerle oluşur (bıçak, cam, bistüri vb gibi)

    ©   DERİNİN AYRILMASI/KOPMASI (AVULSION)

    F  Deri dokusunun yerinden ayrılması olayıdır; ya tümüyle kopmuştur ya da küçük bir parçasıyla halen sağlam deri ile bağlantılıdır

    ©   ORGAN/UZUV KOPMASI (AMPUTATION)

    F  Kulak, burun gibi organların veya kol-bacak gibi uzular ile onların uç kısımlarının kopmasıdır

    F  Üç çeşittir: Tam kopma, kısmi kopma, eldiven tarzı kopma

    Başa Dön

     

    EZİLME YARALARI VE KOMPARTIMAN SENDROMU

    ©   EZİKLER (EZİLME YARALANMALARI)

    Künt nesnelere çarpma, künt darbe, basınç veya göçük altında kalma sonucunda oluşur

    F  Üstteki derinin bütünlüğü bozulmayabilir

    F  Organ yaralanmalarına ve ciddi kırıklara neden olabilirler

    F  Ezilen kısımda, basınç altında kalan hücrelerdeki metabolizma bozulur. Bunun sonucunda;

    ·   Kas hücrelerinde yıkım  (Rhabdomyolysis)

    ·   Elektrolit dengesinde bozulma

    ·   Asit-baz dengesinde bozulma

    ·   Hipovolemi

    ·   Akut böbrek yetmezliği, oluşur

    ©   KOMPARTMAN SENDROMU  

    Kompartman: Fasialarla sınırlı, kas, damar ve sinirden oluşan, kapalı boşluklardır.  

    Kompartman Sendromu: kompartman denilen kapalı boşluklardaki basınç artışı, iskemi gibi sorunlar nedeniyle ortaya çıkan değişikliklerdir

    F  Eziklerin maruz kaldığı basınç, kaslarda beslenme bozukluğuna (iskemiye) neden olur. Basıncın etkisiyle kapalı alanda ağır iç kanama, şişlik, ağrı oluşabilir.

    F  Doku basıncı sonucu kapiller hidrostatik basınç etkilenir

    F  Sistemik sorunlar ortaya çıkabilir (bakınız: ezikler)

    ©   Kas hücrelerindeki yıkımın (Rhabdomyolysis) – Patofizyolojisi:

    Kaslar (kas hücreleri) hasar gördüğünde; hücre dışındaki sıvı kas hücrelerine dolmaya başlar. Kas hücresindeki H20, NaCl, Kalsiyum miktarı artar ve kaslardaki sıvılar hücre dışındaki sıvıya doğru akar. Laktik asit, Myoglobin, Potasyum, Fosfat, Tromboplastin, Kreatin kinase ve Kreatine miktarı azalır

    F   Kas hücrelerindeki yıkımının yaratacağı olası sorunlar  

    · Hipovolemi (dolaşan kan hacmında azalma)

    · Hipokalsemi (kandaki kalsiyumun 2.2 mmol/L or 9mg/dl değerinin altına düşmesi)

    · Hiperkalemi (kandaki potasyumun 5.0 mmol/L  değerinin üstüne çıkmasıdır)

    · Metabolik asidoz

    · Hiperürisemi

    · Hiperfosfatemi

    · DIC (Disseminated intravascular coagulopathy; yaygın damar içi pıhtılaşma) olasılığı

    F   Kas hücrelerinde beslenme bozukluğu başlar ve ödem oluşur

    · Uzun (6-8 saat) süren beslenme bozukluğu (iskemi) sonucunda, dokuda oksijen eksikliği (hipoksi) baş gösterir ve hücre ölümü başlar

    · Yumuşak doku yaralanmasına ilave olarak ödem ve iskemi görülebilir

    · Böbrek yetmezliği (hipovolemi nedeniyle) oluşabilir

     

    ©   EZİLME YARALANMALARINDA BULGULAR

    İlk bulgular

    F   Yaralanan bölgede hareket ve duyu kaybı

    F   Yaralana kasın alt kısmındaki(distalinde) eklemde sertlik

    F   Ağrı, şişlik, duyuların algılanmasında farklılık, güçsüzlük

    F   Cilt sıcaktır, nabızlar hissedilebilir

    Daha geç ortaya çıkan bulgular

    F   Ağrı, duyu kaybı (parestezi), ciltte solukluk, nabızların alınamaması

     

    ©   EZİLME YARALANMALARINDA AMAÇ

    F  Ani ölümleri önlemek

    F  Böbrek yetmezliğini önlemek

    F  Uzuvları korumak olmalıdır

    F  Acil servis öncesinden başlayacak şekilde, mümkün olduğu kadar erken tedavi edilmelidir. Hipovolemi gelişirse damar yolundan sıvı başlanır

    F  Ezik yara olan koldan asla damar yolu açılmaz

    Başa Dön

     

    YUMUŞAK DOKU YARALANMALARINDA KANAMANIN DURDURULMASI

    Kanama, bilindiği gibi, yırtılan damardan kanın dışarı akmasıdır. Kanamada amacımız dışarı akan kanın akışını durdurmak olmalıdır; çünkü kanama devam ederse biliyoruz ki dolaşan kan hacmi azalacak (hipovolemi) ve kana en çok gereksinim duyan organlardaki (beyin, kalp vs) oksijensizlik ve beslenme bozukluğu sonucu şok denilen tablo ortaya çıkacaktır. O halde ilk yapılacak şey, kanayan damarın yırtılan kısmına basınç yapılarak kanın dışarı akması engellenir. Aynen delinen hortumda yaptığımız gibi. Buna doğrudan ya da parmakla basınç diyoruz. Peki, bu basınç nasıl yapılabilir?

    ©   DOĞRUDAN BASINÇ

    F   Pansuman malzemeleri (gazlı bez) kullanarak

    [İlkyardımda, hatta büyük kazalarda malzeme bulana kadar yaralının giysisinden yararlanabilirsiniz]

    F   Hastanın durumu uygunsa malzeme gelene kadar hasta kendi eliyle baskı yapabilir ya da siz eldivenli elinizle baskı uygulayabilirsiniz

    [İlkyardımda eldiven bulmak zor olacağından çevrede bolca bulunan temiz bir poşeti elimize geçirerek eldiven niyetine kullanabiliriz; yaralı kendi bastırıyorsa eldivene gerek yoktur çünkü kendi kanıyla kendisine hastalık bulaştıramaz]

    F   Doğrudan basınç/baskı en etkili ve en kolay yöntemdir

    F   Kanayan yerdeki damar sıkıştırılacağı için pıhtılaşma başlar

    F   Kanama devam ettiği sürece basınç uygulamaya devam edin gerekirse ikinci bir gazlı bez koyun (öncekini almadan, onun üzerine)

    ©   YÜKSEĞE KALDIRMA

    Kanamayı durdurmaya yardımcı olan diğer bir yöntemdir, tek başına işe yaramayacağını hiç unutmayın. Kanın damardan çıkışını engellemediğiniz sürece bu yöntemin bir anlamı kalmaz.

    F   Kol ve bacaklarda uygulanabilecek bir yöntemdir

    F   Doğrudan basınçla birlikte uygulanır

    F   Kalp seviyesinin üzerine kaldırılır

    F   Burada amaç Kan akışını yavaşlatarak pıhtılaşmaya yardım etmektir

    F   Kırık varsa pek kullanışlı bir yöntem değildir

    ©     BASINÇ NOKTALARINA BASKI

    HÜG’e ait bir görüş: Birçok kaynak kitapta yer alan bu bilginin etkinliği konusunda şüphem var. Damarların anatomik yapısı göz önüne alındığında şakaktaki ya da kulağın önündeki bir atardamara yapacağınız basınç hangi atardamar kanamasını durdurur? Belki ameliyat esnasında cerrahın işini görür ama bir acil bakımcı ya da ilkyardımcının işini görür mü? Yine her ilkyardım ve acil bakım kitabında yer alan alt koldaki kanamalarda (arter ya da venöz kanama açıklaması da yoktur) kol yükseğe kaldırılır ve brakiyal artere bası yapılır. Alt kolu besleyen sadece brakiyal arter midir? Eğer öyleyse kolu büktüğünüzde zaten damar sıkışacağı için kanama hafiflemez mi? Ben basınç noktalarına baskı, acil ve ilkyardımda araştırılması ve ona göre anlatılması gereken bir konudur. Uygulanışı:

    F   Atardamarın (arterin) yüzeye ve kanayan yere yakın olduğu durumlarda kullanılır

    F   Doğrudan basınç uygulanır

    F   En rahat kullanılabilecekler: Kol atardamarı (brakiyal arter), kasık atardamarı (femoral arter),

    ©   BOĞUCU SARGI (TURNIKE)

    HÜG’e ait bir görüş: Boğucu sargı, diğer kanama durdurma yöntemlerinin yetersiz kaldığı durumlarda son seçenek olarak önerilmektedir. Genellikle yaralının çok ilkyardımcının/sağlık personelinin sayıca yetersiz olduğu kazalarda ve organ kopmalarında zorunlu önerilerden biridir. Çünkü turnike adından da anlaşılacağı üzere boğma işlemidir. Sadece kanayan damar değil kol veya bacaktaki diğer tüm damarlar boğulmaktadır; yani alt taraftaki dokuya kan gitmemektedir. Bunun nasıl bir şey olduğunu anlamak için tansiyon aletini üst kolunuza bağlayın 200 mmHg ya kadar sıkıştırın ve birkaç dakika bekleyin, bu sırada kolunuzdaki değişimleri fark edin (ağrı, uyuşma, morarma). Bu duygularınızı hiç unutmayın. Çünkü kendinizde biraz sıkıştırdığınız bu manşonu, yaralıda kan akımı durana kadar sıkıştırmanız gerekiyor, bunun yaralıdaki sonucunu bilerek kullanma konusunda karar verin. Amputasyon (organ kopması) konusunu tekrar okumanız da yarar var. Uygulanışı:

    F  Diğer kanama durdurma yöntemlerinin işe yaramadığı durumlarda uygulanır

    F  Yaranın 4 parmak üzerine uygulanır

    F  Sadece kol ve bacaklardaki kanamalarda kullanılır

    F  Doğrudan ekleme uygulamayın

    F  Bir kere uyguladığınızda; emboli oluşması ya da kanamanın devam etmesi olasılığı nedeniyle gevşetmeyin

    F  Enli kumaş cinsi malzeme kullanın

    Başa Dön

     

    YUMUŞAK DOKU YARALANMASINDA ACİL BAKIM

    GENEL İLKELER:

    ©   Yarayı doğru değerlendirmek ve kayda geçirmek

    ©   Etkili muayene/değerlendirme ve bunları raporda yazılı olarak belirtmek:

    F   Yaranın bulunduğu yer, boyutları(genişliği), derinliği, olası iltihap ya da başka sorunlar, yaraya eşlik eden başka sorunlar (kanama, kırık, yanık, yabancı cisim batması vs)

    F   Yaralanan kol veya bacaktaki duyu-dolaşım (nörovasküler) durumu

    F  Kanamayı durdurun

    F  Yaranın bulunduğu bölgeye uygun olarak pansumanla kapatın, sargı ile sarın

    F  Hareketini kısıtlayın,

    F  İleri değerlendirmeye başlayın  

    ©   HASTANEYE NAKLEDİLMESİ GEREKEN YARALANMALAR

    F   Sinir sistemi ile ilgili sorun varsa

    F   Damarlarla ilgili sorun varsa

    F   Kaslarla ilgili sorun varsa

    F   Bağlar ya da kirişlerle (tendon/ligament) ilgili sorun varsa

    F   Kirli ya da tehlikeli yaralanma varsa

    F   Estetikle ilgili sorun varsa

    F   Yabancı cisim varsa

    ©   GÖZ ÖNÜNDE BULUNDURULMASI GEREKEN DİĞER KONULAR

    F  Tetanoz aşısı

    Havasız ortamda çoğalan bir bakteri olan “Clostridium tetani” ye karşı aşılanma özellikle açık yaralanmalarda önemlidir. Aşının koruyuculuğu 10 yıldır. Tehlike altındaki kişilerde 5 yıldır. Alerji oluşturma olasılığı vardır o nedenle sağlık kuruluşunda yapılmasında yarar vardır.  

    F   İltihap oluşma olasılığı, nedenleri:

    ·  Derinin üzerindeki mikroflora

    ·  Yaralanma nedeni (örnek paslı çivi, kirli bıçak vs)

    ·  Yaralının bağışıklık sorunu

    F   İltihap olasılığını azaltmak için

    ·   Bakteri bulaşmasını engellemek (temiz malzeme ile çalışmak)

    ·   Yaralanma sonrası yarayı temizlemek (steril SF veya su ile yıkamak; yabancı cisimleri çıkarmamak)

    ·   Yarayı dış etkilerden korumak (üzerini pansuman ile kapatmak)

     

    DEĞİŞİK YARALARIN ACİL BAKIMI

    ©   KOPMA/DERİNİN SIYRILMASI (AVÜLSİYON)

    F  Öncelikle soluk yolu, solunum ve dolaşım değerlendirilir ve devamlılıkları sağlanır

    F  Kanamalar durdurulur

    F  Yaraların bakımı yapılır ve kapatılır

    F  Kopan deri parçası varsa, yaralı ile birlikte uygun koşullarda hastaneye götürülür: Nemli steril gazlı beze sarılır, plastik torbaya konup ağzı bağlanır. Ağzı bağlanan plastik torba buzlu su bulunan bir kaba/torbaya konur (üzerine hastanın adı soyadı yazılır)

    F  Uygun tedaviyi alabileceği hastaneye nakledilir

    ©   UZUV/ORGAN KOPMASI (AMPUTASYON)

    F  Öncelikle soluk yolu, solunum ve dolaşım değerlendirilir ve devamlılıkları sağlanır

    F  Kanamalar durdurulur

    F  Tam kopmamış kısımları sakın tam koparmaya kalkışmayın

    F  Yaraların bakımı yapılır ve kapatılır

    F  Kopan organ/uzuv yaralı ile birlikte uygun koşullarda hastaneye götürülür: Nemli steril gazlı beze sarılır, plastik torbaya konup ağzı bağlanır. Ağzı bağlanan plastik torba buzlu su bulunan bir kaba/torbaya konur (üzerine hastanın adı soyadı yazılır)

    F  Uygun tedaviyi alabileceği hastaneye nakledilir.

     

    Başa Dön

    İSKELET KAS SİSTEMİ YARALANMALARI

    İskelet kas sistemini oluşturan yapılar:

    ©   Kemikler

    ©   Kaslar

    ©   Kıkırdaklar

    ©   Kirişler (Tendons)

    ©   Bağlar (Ligaments)

     

    İSKELET

    Vücudun,

    ©   Yer çekimine karşı durmasını sağlar

    ©   Kaslar yardımıyla hareket etmesini sağlar

    ©   İç organlarını korur ve destekler; kas ve iç organlara tutunma yüzeyi sağlar

    ©   Kan hücrelerini üretir

    ©   Kalsiyum ve fosfor deposudur

     

    KEMİKLER

    Kemiğin yapısı. Üç grupta incelenir: Uzun, kısa ve yassı kemikler olmak üzere.

    ©   Uzun Kemik:

    Kol ve bacaklarda bulunan kemiklerdir. Yapısında kemik zarı, sıkı kemik dokusu, süngerimsi kemik doku, kemik kanalı, sarı ilik bulunur. Süngerimsi dokuda ise kırmızı kemik iliği bulunur. Boyları enlerinden uzun kemiklerdir. Pazı, ön kol, dirsek, uyluk, kaval, baldır ve parmak kemikleri uzun kemiklerdir.

    ©   Kısa Kemik:

    Omurlar, el ve ayak bilek kemikleri kısa kemiklerdir.

    ©   Yassı Kemik:

    Kafatası, kalça, leğen, kaburga ve göğüs kemiği yassı kemiklerdir.

     

    KAFATASI KEMİKLERİ

    ©   BAŞ

    F   Alın (Frontal)

    F   Yan kafa, Çeper (Pariyetal)

    F   Şakak (Temporal)

    F   Art kafa (Oksipital)

    F   Temel (Sfenoid)

    F   Kalbur (Etmoid)

     

    ©   YÜZ

    F  Alt çene (Mandibula) kemiği: Yüz kemiklerinin en büyüğüdür. Çiğneme fonksiyonu ile sindirim sistemine yardımcı olur

    F  Üst çene (Maksilla) kemiği: Hareketsiz olan çene kemiğidir. Ağız boşluğunun üstünde, göz çukurunun altında bulunur.

    F  Elmacık (Zigomatik) kemiği: Göz çukurlarının dış alt kısımlarında bulunur.

    F  Burun (Nazal) kemiği: Ortada bir çizgi boyunca bağlanmıştır. Üst çene kemiğinin alın çıkıntıları arasında ve dört köşeli yassı bir kemik olup burun sırtının iskeletini yapar.

    F  Gözyaşı (Os lakrimale) kemiği: İnce bir kemik olup, göz çukurunun iç duvarının ön parçasını oluşturur.

    F  Damak (Os palatinum) kemiği: Burun boşluklarının arkasında yer alır.

    F  Dil kemiği (Os hyoideum) kemiği: Dil kökünün aşağısında ve gırtlağın üst kısmında yer alır.

    F  Sapan (Vomer) kemiği: Burun boşluklarını birbirinden ayıran kemiğin arka ve alt parçasını yapan, ince dikdörtgen şeklindeki kemiktir.

     

    OMURGA

    ©   Boyun (servikal): 7 omur

    ©   Göğüs, Sırt (Torakal): 12 omur

    ©   Bel (Lumbar): 5 omur

    ©  Kuyruk Sokumu (Sakrum): 5 omur (birleşiktir)

    ©   Kuyruk (Koksiks): 3 – 5 omur arasında değişir (birleşiktir)

     

    GÖĞÜS KAFESİ (TORAKS)

    ©   12 Çift kaburga (Kostalar)

    ©   Göğüs kemiği (Sternum)

    ©   Kalbi ve akciğerleri korur

     

    KALÇA KEMİĞİ (PELVİS)

    ©   Halka şeklindeki kemik yapıdır

    ©   Her biri, birbiri ile yapışmış üç kemikten oluşan iki kalça kemiğinden meydana gelir. Bu üç kemik:

    F  Kalça kemiği kanadı (Ilium)

    F  Oturga kemiği (Ischium)

    F  Çatı kemiği (Pubis)

     

    BACAK KEMİKLERİ
    (ALT EKSTREMİTELER)

    ©   Uyluk (Femur, en büyük kemiktir)

    ©   Diz kapağı (Patella)

    ©   Kaval (Tibia, incedir)

    ©   Baldır, Kamış (Fibula, kalın olandır)

    ©   Ayak bileği (Tarsal)

    ©   Ayak tarak (Metatarsal)

    ©   Ayak parmakları (Falanks)

     

    KOL KEMİKLERİ
    (ÜST EKSTREMİTELER)

    ©   Omuz kemeri

    Kürek (Skapula)

    Köprücük (Klavikula)

    ©   Pazu, Kol (Humerus)

    ©   Önkol (Radius)

    ©   Dirsek (Ulna)

    ©   Bilek (karpal)

    ©   El tarak (Metakarpal)

    ©   El parmakları (Falanks)

     

    KASLAR

    Vücudun duruşunu düzenler ve hareketi sağlar. Üç çeşit kas vardır:

    ©  İskelet kası

    Çizgili-istemli çalışan- kaslardır, kirişlerle eklemin üzerinden atlayarak diğer kemiğe bağlanır; kasıldıklarında kısalarak eklemi harekete geçirirler

    ©  Düz kaslar

    İstemsiz çalışan kaslardır. Sindirim, boşaltım, solunum sistemi ile kan damarlarının iç yüzeyini kaplarlar

    ©  Kalp kasları

    Sadece kalpte bulunur, otomatik çalışırlar

     

    EKLEMLER

    İki ya da daha fazla kemiğin birbirine bağlanmasıyla oluşan yapıya eklem denir. Eklemlerde yer alan kemik uçları kıkırdakla kaplıdır.

    Eklem bağları (Ligaments) eklemdeki kemiği kemiğe bağlayan yapılardır. Eklem kapsülünün iç yüzeyi sinoviyal zar ile kaplıdır. Bu zar

    F  Sinoviyal sıvı üreterek eklemlerin yağlanmasını dolayısıyla aşınmamasını sağlar

     

    Eklemler, kaslarla birlikte hareketi sağlar. Üç çeşit eklem vardır.

    ©   Oynamaz Eklem: Kemiklerin birbirine sıkıca bağlandığı hareketsiz eklemlerdir. Kafatası kemikleri ile kuyruk omurları arasındaki eklemler

    ©   Yarı Oynar Eklem: Hareketi sınırlı olan eklemlerdir; omurlar arasındaki eklemler

    ©   Oynar Eklem: Vücudun hareketini sağlayan eklemlerdir. Omuz eklemi, kalça eklemi, kol ve bacaklardaki eklemler

     

    Başa Dön

     

    KIRIKLAR

    Kırık, kemiğin bütünlüğünün bozulmasıdır. Kırığa yol açan nedenler:

    ©   Doğrudan gelen darbe

    ©   Dolaylı darbe

    ©   Dönme/kıvrılma etkisi

    ©   Kemik hastalıkları (patolojik kırıklar): Osteoporoz, tümörler

    Kırık oluşumu ile ilgili bir kısa film için tıklayın.

     

    AÇIK – KAPALI KIRIK

    ©   Kapalı kırık: Kırığın üzerindeki derinin bütünlüğü bozulmamıştır; kırık dışarıdan görülmez. Kalça, köprücük kırıkları.

    ©   Açık kırık: Deri bütünlüğü bozulmuştur ve kırık kemik ucu dışarıdan görülür. Kırık kemik küçük bir yaradan bile görünse bu açık kırıktır. Kırık kemiğin ucuyla damar yırtılırsa, açık kırıklar aşırı kan kaybına veya iltihaba neden olabilirler

     

    KIRIK ÇEŞİTLERİ ( 1 , 2 )

    ©   Çarpışma kırığı: Kemik uçları birbirine çarpmıştır

    ©   Ezilme kırığı: Kemikte üç ya da üçten fazla kırık parça oluşmuştur

     

    KIRIK KEMİK BULGULARI

    ©   Şekil bozukluğu

    ©   Hassasiyet: Genellikle küçük bir alandadır ve kırığın olduğu yerdedir

    ©   Etkilenen/kırılan kol veya bacak kullanılamaz, yaralanmada en güvenilir bulgudur. Şekil bozukluğu varsa düzeltmek doğru değildir, desteklerken hasta kendiliğinden düzeltebiliyorsa sorun yok ancak siz ya da yaralı düzeltmek için sakın uğraşmayın.

    ©   Şişlik, morarma

    ©   Çıtırtı /krepitus: Parmakla muayene ederken, kemik uçlarında hissedilir veya duyulabilir

    F  Çıtırtı var mı ARANMAZ, ancak muayene/değerlendirme esnasında fark edilirse, kaydedilir

     

    ÇIKIK

    Eklemi oluşturan kemiklerden birinin yerinden ayrılmasıdır

    ©   ÇIKIK BULGULARI

    F   Şekil bozukluğu

    F   Eklemin çevresinde şişlik, morluk

    F   Eklemde ağrı/hassasiyet

    F   Yerinden oynayan kemik nedeniyle hareket edememe

     

    BURKULMA (Sprain)

    Kısmen, “geçici çıkık” şeklinde de tanımlanabilir. Bağların kopmasına neden olabilir, kemikler yerinden ayrılmaz.

    ©   BURKULMA BULGULARI

    F   Hassasiyet

    F   Şişlik, morluk

    F   Etkilenen kol veya bacak kullanılamaz

    F   Şekil bozukluğu olmaz

     

    ZORLANMA / GERİLME (Strain)

    Kas-kiriş bölümündeki zedelenmedir. Hareket edildiğinde ağrı oluşur. Pasif harekette ağrı olmaz. Ayaktaki ve eldeki bağlar.

     

    Başa Dön

     

    İSKELET KAS SİSTEMİ YARALANMASINDA DEĞERLENDİRME

    ©   İlk değerlendirmeyi yapın

    ©   Hayati tehlike oluşturan bir sorun varsa acil bakım verin

    ©   Baş, göğüs, karın, kalça kemiğinde yaralanmalar olup olmadığını araştırın

    ©   Uçlardaki dolaşımı ve duyuları (distal neurovascular) değerlendirin

    ©   Kalça ve uyluk kemiği kırıkları haricindeki kemik kırıkları genellikle hayati tehlike oluşturmazlarKalça kemiğinde kırık olup olmadığını anlamak için şemada görüldüğü gibi kalça çıkıntısına ve simfisiz pubis üzerine hafifçe bastırın, eğer hassasiyet varsa (yaralı ağrım var ya da inleme tepkisi veriyorsa) kırık varsayın. Sırt tahtasına kepçe sedye ile alın. Kepçe sedye yoksa karşılıklı iki kişi kalçayı desteklerken, baş-sırt-bacakları başkaları destekler ve aynı anda kaldırılarak yaralı sırt tahtasına (yoksa sedyeye) yüklenir.  

    ©   İlginç bulduğunuz bir kırığın sizi, ABC yi değerlendirmekten (ilk muayeneden) alıkoymasına izin vermeyin

    ©   Unutmayın: GÖRÜNMEYEN nedenler hastayı öldürür!

    ©   Değerlendirmede etkilenen kol ve/veya bacaktaki duyu ile dolaşım MUTLAKA değerlendirilmelidir. Bunlar:

    F   Uçlardaki nabızlar

    F   Uçlardaki derinin rengi

    F   Tırnaklardaki kapiller(kılcal) geri dolum

    F   Hissetme duyusu (Elinizle dokunduğunuzda algılıyor mu? Uyuşma-ağrı var mı?)

    F   Hareket etme yeteneği (parmaklarını açıp kapamasını söylediğinizde yapabiliyor mu? DİKKAT: El ya da ayakta yara varsa açıp kapama eziyetli olacağından sadece parmakları oynatıp oynatamayacağı sorulur; zaten parmaklar oynuyorsa sorun yok demektir, tüm elin ya da ayağın oynatılmasına gerek yok.)

    ACİL BAKIM

    ©   Destekleme /atelleme:

    F  Etkilenen (kırık, çıkık, burkulma gibi) bölge hareketsiz hale getirilerek, harekete bağlı daha başka yaralanmaların oluşmasını önler

    F  Daha fazla doku hasarını ve kanamayı önler

    F  Organ dinlenme durumunda olacağından ağrıda hafifler

    ©   Olay yerinde kırık-çıkık-burkulmayı ayırt etmek zordur. O nedenle bunu araştırmak için vakit kaybetmeyin. 

     

    DESTEKLEME/ATELLEME İLKELERİ

    ©   Olay yerinde tehlike yoksa, yaralıyı desteklemeden HAREKET ETTİRMEYİN

    ©   Kolu/bacağı daha iyi değerlendirebilmek için gerekiyorsa giysiyi çıkarın/sıyırın/kesin

    ©   UNUTMAYIN: desteklemeden önce ve destekledikten sonra duyu ve dolaşımla ilgili değerlendirmeleri yaparak kayıt edin: Tırnaklarda morluk var mı? Parmaklarını hareket ettirebiliyor mu? Dokunduğunuzda elinizi hissediyor mu? Uyuşma varmı?

    ©   Destekleme esnasında, desteklenen uzvu mümkün olduğunca az hareket ettirin 

    ©   Yaralar varsa desteklemeden önce yaraları steril ve kuru pansuman ile kapatın

    ©   Kırıklarda: kırık kemiğin altında ve üstünde yer alan eklemleri de kırıkla beraber destekleyin

    ©   Çıkıklarda: Eklemin altındaki ve üstündeki kemikleri de kapsayacak şekilde eklemi destekleyin

    ©   Destekleme tamamlanana kadar yaralı kısım başka biri tarafından tutulsun

    ©   Destekleme esnasında, destek amacıyla kullanılan malzemenin (sert destek gibi) baskı oluşturduğu bölgeler yumuşak maddelerle desteklenmelidir

    ©  Kırık kemiklerde açılanma/bükülme varsa:

    F  Desteklemeden önce düzeltme olanağını varsa düzeltin (siz müdahale etmeyin, yaralıya düzeltip düzeltemeyeceğini sorun, yapabilirse gerekirse yardımcı olun aksi halde olduğu gibi bırakın)

    F  Düzeltme esnasında direnç ya da ağrı olursa hemen bırakın ve bulduğunuz şekilde destekleyin

    ©  Çıkıklarda:

    F  Dolaşım bozulmayacak şekilde destekleyin

    F  Nabızda sorun varsa, desteklemeden önce düzelene kadar pozisyonu ayarlayın

    F  Düzeltme esnasında direnç ya da ağrı olursa hemen bırakın ve olduğu gibi destekleyin

     

    DESTEKLEMELERLE İLGİLİ TABLO VE ŞEKİLLER

    1. Omuz ve kolda karşılaşılabilecek kırık ve çıkıklarla ilgili tablo.

    2. Kalça ve bacakta karşılaşılabilecek kırık ve çıkıklarla ilgili tablo.

    3. Vücudun bölgelerine göre uygulanabilecek destek çeşitlerini özetleyen şema.

    4. Desteklemek (atellemek) üzere kullanılan malzemeler(ateller):sert, yumuşak, esnek, askı ve sargı olarak sınıflandırılmaktadır. Yumuşak destekler, genellikle yastık, battaniye, çarşaf, üçgen sargı bezi (veya onun yerine kullanabilecek masa örtüsü, eşarp vs) gibi malzemelerdir.Sert olanlar ise, ahşaptan ya da sert malzemelerden hazırlanmıştır, kısaca esnemeyen, bükülmeyen katlanmayan desteklerdir. Esnek olanlarsa, alüminyum ve benzeri ile özel sentetik malzemelerden oluşurlar.Birde yumuşak oldukları halde içindeki hava çekildiğinde sertleşen vakumlu destekler vardır, kullanımları oldukça rahattır ve zaman kaybettirmez; yaralının kol ya da bacağını olduğu şekilde destekleme olanağı sunar.

    Bu desteklerin bazıları birarada bazıları ise tek kullanılabilirler. Bunlarla yapılan desteklere örnekler:

    - Malzemelere ve sert desteklere örnek: 1,  

    - Üçgen sargı bezleri:  1 2,  34 

    - Askı ve sargıya örnekler: 1,  2

    - Yumuşak malzemelerle destekleme 1,  2, 

    - Sert destekler: 1,  2

    - Dirsek ve diz destekleri

    - Traksiyon destekler

    - Kalça eklemi desteği

    - Parmak desteği

    - Köprücük kemiği(klavikula) desteği

     

     

    Başa Dön

    Geri Dön

     

    KAYNAKLAR

    1.  Louis Gonzales, http://www.templejc.edu/ems/resource.htm  (Aralık 2006)

    2.  Chris R. Black http://www.templejc.edu/ems/resource.htm (Aralık 2006)

    3.  İsmail Büyükbay, Fen ve Teknoloji Öğretmeni  www.bayfen.com (nisan 2007)

    4.  http://www.medibul.com/files.php?p=dct2&catid=6&cid=27 (nisan 2007)

    5.  www.hansaplast.com (Haziran 2007)

    6.  Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil Bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991

    7.  Marrieb, N. Elaine. Human Anatomy and Physiology. California, U.S.A. 1989

    8. Pamela B. doCarmo, Basic EMT Skills And Equipment: Techniques And Pitfalls, Mosby, 1988, Toronto