BULAŞICI HASTALIKLAR
VE
PARAMEDİĞİN KENDİSİNİ BULAŞICI HASTALIKLARDAN KORUMA YÖNTEMLERİ
HASTALIKLARIN BULAŞMA YOLLARI
TANIMLAR
Bulaşıcı: Bulaşabilme yeteneği olan.
Bulaşıcı hastalık: Bir canlıdan diğerine bulaşabilen hastalıklar.
Mikroorganizma: Doğal olarak her yerde bulunabilen, tek hücreli, karmaşık enzim yapısı olan; virüs, bakteri, parazit, mantar olarak adlandırılan mini canlılar.
Normal flora: İnsan vücudunda bulunan ve yer değiştirmedikçe hastalık yapmayan mikroorganizmalar topluluğu.
Patojen mikroorganizma ( enfeksiyon etkeni ): İnsan vücudunda (ya da hayvanda, bitkide) istenmeyen etki ( hastalık ) oluşturan mikroorganizmalardır.
Enfeksiyon: Mikroorganizmaların insan vücuduna girdikten sonra, üreyip çoğalarak, istenmeyen belirtiler ve/veya hastalıklar oluşturmasıdır.
Enfeksiyon zinciri: Mikroorganizmanın, enfeksiyon oluşturabilmesi için, tamamlamak zorunda olduğu aşamalardır.
Bulaşma yolları: Enfeksiyon etkeninin yayıldığı yollardır; doğrudan, dolaylı bulaşma vd.
Bulaşma süresi: Enfeksiyon etkeninin, bir konakçıdan diğerine bulaşabilme süresi.
İnkübasyon ( kuluçka ) süresi: Enfeksiyon etkeninin konakçıya girdikten sonra, hastalık belirtilerinin ortaya çıkması arasında geçen süredir.
Kontaminasyon: Enfeksiyon etkeninin hastanın vücudunda, giysilerde, su veya yiyeceklerde bulunmasıdır. Hastalık etkeni mikroorganizmanın bulaştığı nesnelere kontamine denir
Virulans: Mikroorganizmanın hastalık oluşturabilme yeteneği.
Çapraz Enfeksiyon: Hastalık etkeninin hasta kişiden hasta olmayan kişiye, sağlık personeli tarafından gerekli önlemlerin alınmaması(elleri yıkamama, malzemeleri sterilize etmeme vb) nedeniyle bulaştırılmasıdır.
Enfeksiyon zincirini oluşturan altı halkadan biri engellendiği takdirde enfeksiyon oluşamaz. Bu zinciri iyi bilinir ve gerekli önlemler alınırsa, bulaşıcı hastalıklardan korunmak mümkündür.
1 - Enfeksiyon etkeni: Bakteri, virüs, mantar, parazit şeklinde isimlendirilen, patojen mikroorganizma(lar)dır. Enfeksiyon etkeninin hastalık oluşturma potansiyeli, şu koşullara bağlıdır:
¯ Mikroorganizmanın sayısına DOZ x VİRÜLANS
¯ Mikroorganizmanın virülansına ENFEKSİYON = --------------------------------
¯ Bireyin vücut direncine KONAK DİRENCİ
DOZ: Mikroorganizmanın hastalık oluşturabilmesi için gerekli olan sayısal yeterliliğidir. Bazıları çok az miktarlarda hastalık oluşturabilirken diğerleri fazla sayıda hastalık oluşturabilmektedirler.
Genel kural: mikroorganizmanın sayısı arttıkça hastalanma olasılığı da artar.
VİRÜLANS: Mikroorganizmaların hastalık oluşturabilme yeteneğidir. Bazı mikroorganizmalar çok virülandır. Örneğin, Hepatit B virüsü (HBV) yüzeylerin üzerinde haftalarca canlı kalabilir ve kişiye bulaştığında miktarı az olsa bile hastalık oluşturabilir. Oysa AİDS etkeni olan HIV, ışık ve havada kısa bir süre kaldığında ölür. HBV, HIV’ e göre 40 kat daha bulaşıcıdır.
2 - Enfeksiyon kaynağı ( rezervuar) : Mikroorganizmaların doğal olarak yaşayıp çoğaldıkları ortamdır: insan, hayvan veya cansız nesneler (su, toprak vd.).
3 - Çıkış kapısı: Mikroorganizmaların enfeksiyon kaynağından ayrıldıkları yerlerdir. İnsanlarda; solunum sistemi, boşaltım sistemi, sindirim sistemi ve deri bütünlüğünün bozulduğu yerlerdir. Örnek: balgam, tükürük, kan, idrar, dışkı, meni, vajen salgısı, gözyaşı vs. aracılığı ile bu kapılardan çıkarlar.
4 - Bulaşma yolu ( yayılma yolları, kaynaktan çıkış): Mikroorganizmalar bir yerden bir yere çeşitli yollarla taşınırlar. Bulaşma yolları: kontamine su ve besinler olabileceği gibi kontamine eşyalarda olabilir; örnek, makas, tarak, şapka, giysi vb. Hava, toz zerrecikleri, portör veya vektör ile de mikroorganizmalar bulaşabilirler.
¯ Vektör: Sinek, bit, kene, fare vd bazı hayvanlar, bazı hastalıkları taşırlar bunlara vektör denir. Örneğin, sıtma mikrobu anofel adı verilen dişi sivrisinekte gelişimini tamamlayarak, sineğin insanı sokmasıyla insana geçerek hastalık yapar. İnsanda hastalığın ortaya çıkabilmesi için sıtma mikrobunun mutlaka sivrisineğin vücudunda bir süre kalarak gelişim aşamasını tamamlaması gerekir. O nedenle insandan insana bulaşmaz.
¯ Portör (taşıyıcı) : Bir insan veya hayvan, bir mikroorganizmayı vücudunda taşıdığı halde, kendisinde hastalık belirtisi görülmezken diğer insanlara bulaştırabiliyorsa bu kişilere portör denilmektedir. En sık görülen, Hepatit A virüsü (HAV) taşıyıcılarıdır. Bu kişiler besin endüstrisinde kesinlikle çalışmamalıdır.
5 - Giriş kapısı: Mikroorganizmaların vücuda girdiği yerlerdir. Genellikle giriş kapısı ile çıkış kapısı aynıdır: ağız, burun, kulak, göz, kan damarları, hasar görmüş deri vd. (Sağlam deriden mikroorganizma giremez)
6 - Konakçı: Mikroorganizmayı vücudunun üzerinde veya içinde barındıran insana ( veya hayvana, bitkiye) denir. Özellikle vücut direnci azalmış; kronik hastalığı olan (kronik böbrek, kalp hastalığı, KOAH, kanser vs. gibi), dengesiz beslenen, aşırı yorgunluk, alkol ve sigara bağımlılığı, bağışıklık sisteminin yetersiz olması durumunda kişiler, mikroorganizmalar için uygun konakçıdırlar.
HASTALIKLARIN BULAŞMA YOLLARI
Hastalıklar, 1- Doğrudan temas, 2- Dolaylı temas ile (havayla, araçlarla, vektörle) bulaşırlar.
1 - Doğrudan temas: Enfekte kişinin, duyarlı kişi (konakçı) ile doğrudan teması sonucu oluşan bulaşma şeklidir. Cinsel ilişki, cinsel öpüşme, kan nakli doğrudan temas ile bulaşmaya örnektir. Bu yolla; AİDS, HBV, frengi (bel soğukluğu), sifiliz, vd. hastalıklar bulaşmaktadır.
2 - Dolaylı temas: Mikroorganizmanın, konakçıya bir aracı kullanarak girmesidir. Bu aracılar:
¯ HAVA YOLU İLE BULAŞMA: Uzun süre açıkta canlı kalabilen mikroorganizmalar hava, toz veya damlacıkla duyarlı konakçıya ulaşırlaşabilirler. Damlacıkla yayılma; öksürme-aksırma, tükürük, balgam, burun, gözyaşı sıvılarının damlacıklar halinde yayılmasıdır. TBC(tüberküloz, verem), grip, soğuk algınlığı, çocuk hastalıklarının çoğunluğu bu yolla yayılmaktadır.
¯ ARAÇLARLA BULAŞMA: Kontamine olmuş ( enfeksiyon etkeni bulaşmış) nesnelerle oluşan bulaşmalardır. Örnek: HAV, enfekte yiyeceklerle; tetanoz mikrobu paslı çivi veya toprakla; hastalık etkenlerinin birçoğu da hastada kullanıldıktan sonra iyi sterilize edilmeden başka kişilerde kullanılan malzemelerle(airway, foley sonda, çarşaf, giysi vd.) bulaşır.
¯ VEKTÖRLE BULAŞMA: Bazı mikroorganizmalar, bazı hayvanlarda gelişim aşamalarını tamamladıktan sonra hastalık oluşturabilmektedirler, örneğin sıtma mikrobu. Bazı kistik parazitler iyi pişmemiş etlerle ( inek, domuz eti ile) insan vücuduna girdikten sonra akciğer veya karaciğerde kist oluşturabilmektedirler. Hayvan dışkısı bulaşmış ve iyi yıkanmadan ya da pişmeden yenilen besinlerle parazitler vücuda girerek hastalık oluşturmaktadır. Veba (fare), kuduz ( kedi-köpek-fare vd) hayvanlarla bulaşan hastalıklardır.
Bazı mikroorganizmalar (virüsler ve bakteriler) çok kolay bulaşabilirlerken; parazitler ve mantarların bulaşması daha zordur.
BULAŞICI HASTALIKLARDAN KORUNMA
Hastane öncesi acil bakım personelinin bulaşıcı hastalıkların yayılma yollarını ve özelliklerini çok iyi anlamaları gerekir. Bir paramedik olarak, yukarıda anlatılan enfeksiyon zincirinin kırılmasında, sizin sorumluluğunuz çok fazladır. Hastalıkların, hastadan hastaya, hastadan kendinize, hastadan meslektaşınıza ya da ailenize; özellikle de solunum yolu ve kan yoluyla bulaşmasını önlemek üzere, gerekli önlemlerin alınması ve ambulansın temizlenmesi sizin temel görevleriniz arasındadır. Bulaşıcı hastalıklardan korunma yolları: 1- Vücudun mikroplara karşı direnci, 2- Enfeksiyon kontrolü önlemleri.
1 - VÜCUDUN MİKROORGANİZMALARA KARŞI DİRENCİ:
Mikroorganizma vücuda giriş kapılarından biriyle girer. Deri ve mukoza sağlam olduğu sürece vücudun savunma sistemleri içinde yer almakta ve mikrop girişine engel olmaktadır. Deri veya mukozada oluşabilecek en ufak bir hasar bu engelin bozulmasına ve mikrobun vücuda girmesine neden olacaktır. O nedenle, bir paramedik olarak elinizde ufacık bir sıyrık varsa ya da tırnağınızı fazla derin kesmişseniz hastanın kanına veya vücut sıvılarına kesinlikle eldivensiz dokunmayın.
Vücut mikroplara karşı I- Özgül olmayan direnç, II- Özgül dirençle karşı koyar.
I- ÖZGÜL OLMAYAN DİRENÇ: Vücuda giren her mikroorganizmaya karşı, ayırım yapmaksızın gösterilen dirençtir. Deri veya mukoza, sağlam olduğu sürece mikrobun vücuda girmesini engeller. Herhangi bir yolla deri barajını aşarak vücuda giren mikroorganizma, fagositik hücreler tarafından, Fagositoz denilen yöntemle yok edilir. RES (Retikülo endotelyal sistem) ise vücutta bulunan ağsı bir savunma sistemi olup, mikroorganizmalarla savaşır. Yangı, vücudun giren mikrobu yok ederken oluşturduğu tepkidir ( örnek, arı sokmasındaki kızarıklık ). Ateş, mikroorganizma vücuda girip çoğalırken, vücut savunma sistemini uyarır ve bu sayede mikroorganizmalar yok edilir. Savunma sisteminin uyarılabilmesi için vücut ısısının 375 - 38 °C dereceye ulaşması gerekir. Bu nedenden dolayı, hastalandığımızda ateşimiz yükselmektedir. Ateşin yükselmesi, savunma sisteminin harekete geçmesi anlamına gelmektedir. Yine aynı nedenden kişilerde ateş yükselmeye başladığında, ilaçlarla düşürmek yerine dışarıdan soğutma yolu ile ateş düşürülmeye çalışılır. Ancak ateş 38°C dereceye çıktı ise ve soğuk uygulama işe yaramamışsa, özellikle bebek ve çocuklar havale geçirmesin diye ateş düşürücü ilaçlar verilebilir. Soğuk uygulama, musluk suyu (20°C) ile yapılmalıdır. Kişi musluk suyu ile ıslatılmış çarşafa sarılabilir; ya da oda sıcaklığındaki (20°C) su ile duş aldırılabilir. Veya vücudu silinir, Ancak, ateş sık takip edilmeli ve 38 °C dereceye ulaşmışsa, ateş düşürücüler doktor önerisine göre verilmelidir.
II- ÖZGÜL DİRENÇ: Vücudun, mikroorganizmanın özelliğine göre tepki göstermesidir. Yani, vücut daha önce karşılaştığı mikroorganizmayı, tanır ve ona özel tepki gösterir, bunun diğer adı bağışıklıktır. İki çeşit bağışıklık vardır:
· DOĞAL BAĞIŞIKLIK ( DİRENÇ): Türe, ırka, genetik yapıya, yaşa, hormonal veya metabolik değişikliklere bağlı olarak görülen bağışıklıktır. Örnek; hayvan hastalıkları istisnalar dışında hayvanlardan insanlara veya insan hastalıkları, insanlardan hayvanlara bulaşmaz. Çünkü, insanda hastalık oluşturan mikroorganizmalar 36 -37° C derecede çoğalabilirler, oysa hayvanların vücut ısıları daha düşüktür.
· EDİNSEL DİRENÇ ( SONRADAN KAZANILAN BAĞIŞIKLIK): Bu bağışıklık iki şekilde ortaya çıkar.
«Pasif bağışıklık:
· Doğumdan itibaren var olan bağışıklıktır. Anneden, plasenta yoluyla (3 ay) veya emdiği sürece sütüyle bebeğe geçen savunma hücreleri, bebeği korur.
· Yapay pasif bağışıklık, hastalık etkeni vücuda girdiğinde, vücut savunmasını oluşturana kadar, dışarıdan desteklenmek üzere serum veya immünoglobülin (başka bir canlıdan alınan savunma hücreleri) verilmesiyle oluşur.
«Aktif bağışıklık:
· Doğal aktif bağışıklık, vücudun, hastalığı geçirerek bağışıklık oluşturmasıdır; örnek, HAV enfeksiyonu geçiren kişi HAV ye, HBV enfeksiyonu geçiren HBV ye ömür boyu bağışıklık kazanır. Doğal aktif bağışıklığın ömür boyu koruyucu özelliği vardır.
· Yapay aktif bağışıklık, aşılarla oluşur. Ağır seyreden hastalıkların mikroorganizmaları ölü veya zayıflatılmış olarak, daha önce o mikrop ile karşılaşmamış kişilere verilerek vücudun bağışıklık oluşturması sağlanır. Kişi gerçek mikropla karşılaştığında, hastalık daha hafif geçirilir. Yapay yolla oluştuğu için, belirli aralıklarla aşı tekrarlanmalıdır.
2 - ENFEKSİYON KONTROLÜ ÖNLEMLERİ:
Kişinin kendisini ve çevresini, bulaşma yollarına göre önlem alarak, bulaşıcı hastalıklardan koruması amacıyla geliştirilmiş yöntemlerdir. Hastanelerde bulunan enfeksiyon kontrol komiteleri, hastanede uyulması gereken kuralları saptarlar. Hastanede çalışan herkes bu kurallara uymak zorundadır. Siz de, çalıştığınız kurumda varsa, enfeksiyon kontrol komitesinin kurallarını öğrenerek uymaya çalışın. Günlük hayatta hastalıkların bulaşmasını önleyebilecek önemli birkaç uygulama:
¯ EL YIKAMAK: Normal sabunla köpürterek ve ovarak el yıkamak, en iyi temizlik yöntemidir. Ve hastalıkların bulaşmasını önleyen en etkili yoldur. Toplu yerlerde, hastanelerde ve tabii ki ambulansta mümkünse sıvı sabun kullanılmalıdır. Eğer kalıp sabun kullanılacaksa, sabunluklar süzgeçli olmalıdır, aksi halde, sulu bir ortamda bekleyen ve yumuşayan sabun, temizleyici özelliğini kaybetmekte, hatta mikrop yuvası haline gelmektedir. Toplu yerlerde sabun kullanılırken, sabunun yumuşamamış olmasına özen gösterin; elinizi aynı sabunla iki kere yıkayın ve sabunluğa geri koymadan önce sudan geçirerek köpüğünü akıtın.
¯ Hasta (hatta sağlıklı) kişilerin kullandığı malzemeler başkaları tarafından kullanılacaksa, önce kirleri su ile akıtılmalı, sonra sabunlu su (veya deterjanla) yıkanmalı ve mümkünse (ya da gerekliyse) sterilize edilmelidir.
¯ Başkaları ile özel eşyalar (tarak, jilet, diş fırçası, şapka, iç çamaşırı, yatak takımları vd.) paylaşılmamalıdır.
¯ Gerektiğinde izolasyon (ayırma, karantina) uygulanmalıdır. Solunum yolu ile bulaşan hastalık (örnek:TBC/verem) varsa, hastaya maske takılmalıdır. İdrar veya dışkı ile bulaşma söz konusu ise, mümkünse, hasta iyileşene kadar hastanın kullanacağı tuvalet (özellikle de klozet tipi-alafranga tuvalet) ayrılmalıdır. Tuvalet tek ise, o zaman hastanın tuvaleti her kullanımından sonra, dezenfektanla (deterjanda olabilir) sil(in)mesinde yarar vardır.
¯ Risk altındaki kişiler aşılanmalıdır. Hepatit B (HBV) taşıyıcı kişinin eşi HBV’ ye karşı, çocuklar çocuk hastalıklarına karşı, çocukluk çağı hastalıklarını ve HBV geçirmemiş sağlık personelinin bu hastalıklara karşı aşılanması önerilmektedir. Özellikle sağlık personeli, bayansa ve geçirmemişse kızamıkçık aşısını, erkekse ve geçirmemişse kabakulak aşısını yaptırması önerilmektedir.
¯ Başkalarının (özellikle hastanın) kan, tükürük, idrar, dışkı gibi atıkları ile doğrudan temas etmemeye özen gösterilmeli, temas edilecekse eldiven giyilmelidir.
¯ Mikroorganizmalar, çoğalmak için nemli ve kirli ortamları tercih ederler. O nedenle, ortamı hiçbir zaman nemli ve kirli bırakmayın. Temizlik veya bulaşık bezlerini kapalı yerde, ıslak ve sıkılı halde bırakmayın, daima havalanan bir yerde açarak asın ve kuru muhafaza edin.
¯ Unutmayın;
KURU VE TEMİZ YERDE MİKROP ASLA BARINAMAZ !
Mikroorganizmalar, bulundukları ortamın koşulları uygun olduğu takdirde kolaylıkla çoğalırlar. Uygunsuz koşullarda ise ya ölürler ya da durağan hale geçerek, çoğalmak için uygun koşulların oluşmasını beklerler. Yüksek organizma hücrelerine göre, mikroorganizmalar uygunsuz koşullara çok daha dayanıklıdır. Ortam koşullarının mikroorganizmalar üzerindeki etkisine örnek verecek olursak; bir etken, uygun şiddet ve miktarda olumlu etki yaparken, uygunsuz şiddet ve miktarlar öldürücü etki yapar. Örnek 37°C derecelik bir ısı, çoğalmayı mümkün kılarken, 100°C derecelik bir ısı öldürücü etki yapar. Ortam koşulları, fiziksel veya kimyasal olmak üzere iki grupta incelenebilir. Kimyasal bir etken, mikroorganizmalara çeşitli fiziksel koşullarda farklı etkiler yapabilir. Bu etkenler, sterilizasyon yöntemlerinde anlatılacaktır.
TANIMLAR:
Asepsi: Ortamın mikropsuz olması; ortamda patojen mikroorganizmaların bulunmayışıdır.
Antisepsi: Enfeksiyonun önlenmesi için, patojen mikroorganizmaların yok edilmesi işlemidir. Vücut yüzeyinde (deri ve mukozalarda) ve lezyonlarda (yara vb.) bulunan patojen mikroorganizmaların, kimyasal maddelerle temizlenmesi işlemidir.
Antiseptik: Canlı yüzeylerdeki patojen mikroorganizmaları temizleyerek, antisepsiyi sağlayan kimyasal maddelerdir.
Dezenfeksiyon: Herhangi bir (cansız) yüzeyde bulunan patojen mikroorganizmaların, kimyasal maddelerle temizlenmesi işlemidir.
Dezenfektan: Cansız yüzeylerdeki patojen mikroorganizmaları temizleyerek, dezenfeksiyonu sağlayan kimyasal maddelerdir.
Sterilizasyon: Herhangi bir maddenin ya da cismin üzerinde bulunan, tüm patojen ve nonpatojen mikroorganizmaların temizlenmesi işlemidir. Sadece cansız nesnelere uygulanabilir. Steril, madde üzerinde patojen veya nonpatojen hiçbir mikroorganizmanın bulunmaması demektir.
Mikrobiyostatik; (Stazis = sessiz kalmak): Mikrobiyostatik kimyasal maddeye maruz kalan mikroorganizma ölmez, temas ettiği sürece çoğalması önlenmiş olur. Mikroorganizma halen canlıdır, temas sona erdiğinde koşullar eski haline döneceğinden çoğalmayı sürdürür.
Bakteriyostatik: bakterilerin üremesini durduran kimyasal maddeler;
Fungustatik: mantarların üremesini durduran kimyasal maddeler.
Germicide=Jermisit=Mikrobisit; ( - cide , -sit = öldürücü) : Mikroorganizmaları öldüren; gelişme ve çoğalmalarını engelleyen kimyasal etkenlere denir.
Bakterisit: bakteriyi öldüren kimyasal maddeler;
Fungusit: mantarları öldüren kimyasal maddeler;
Virüsit: virüsleri inaktive eden kimyasal maddeler.
Hastanelerde ve hastane öncesinde, hastaya kullanılacak malzemelerin steril olması gerekir. Peki bu malzemeler nasıl steril hale getiriliyor? Aşağıdaki şemada görülen yöntemler kullanılarak, birçok malzeme steril hale getirilmektedir. Bunların özelliklerine göz atacak olursak:
ISI İLE STERİLİZASYON YÖNTEMLERİ
Kuru Isı: Pastör fırını denilen özel bir fırında, özellikle cam, metal, talk pudrası ve vazelin gibi maddeler sterilize edilmektedir. Isı derecesine göre maddelerin fırında tutulma süreleri değişir: 175 °C derecede 1 saat, 165°C derecede 2 saat, 150°C derecede 3 saat, 120°C derecede ise 18 saat, olmak üzere.
Yakma: Metal nesne, alevden geçirilmek suretiyle sterilize edilebilir. Metal kızarana kadar ısıtılır, soğuduktan sonra kullanılır. Yakma, mikroplu ve değersiz eşya ya da hayvan kadavralarının yakılarak yok edilmesi anlamında da kullanılmaktadır.
Pastörizasyon: Genellikle besin maddelerindeki, patojen mikroorganizmaların öldürülmesi için kullanılan bir yöntemdir. Çok kısa sürede ısıtılan madde birdenbire soğutulur. Amaç, besin maddesinin zarar görmeyeceği, ama patojen mikroorganizmanın tahrip olacağı şekilde ısıtmak, sonra da birdenbire soğutarak şok etkisi ile dayanıklılığını artırmaktır. Örnek; süt 72 - 75°C dereceye kadar ısıtılıp 15-20 saniye kadar tutulduktan sonra hemen 5°C dereceye kadar soğutulur. Veya süt ince tabaka halinde, iki sıcak levha arasından geçirildikten sonra birdenbire soğutulur. Bu işlemlere pastörizasyon denilmektedir. Pastörize sütler, 10° C derecede 48 saat dayanıklıdır. Bir de 3 ay dayanıklı sütler vardır. Dayanıklı sütler, UHT ( Ultra High Temparature ) tekniği ile pastörize edilirler. Bu sütler, 135 - 150°C dereceye kadar 2-6 saniyede ısıtılır ve hemen oda ısısına düşürülür. Oda ısısında 4 ay dayanıklıdır.
Basınçlı buhar: Otoklav ile yapılır. Otoklav, yüksek ısıda, basınçlı buhar vererek malzemeleri sterilize eder. Kumaş cinsi malzemelerle, ameliyathanede kullanılan setler bu şekilde sterilize edilmektedir. Çünkü basınçlı buhar en içteki gözeneklere kadar ulaşabilmekte, dolayısıyla tam sterilizasyon gerçekleştirebilmektedir. Basınçlı buharın sterilizasyon sağlayabilmesi için etki süresi: 121°C derecede 15 dakika, 115°C derecede 30 dakikadır.
Basınçsız buhar: 100°C derecenin üstündeki ısılarda bozulan maddelerin sterilizasyonunda kullanılır. Etkileme süresi, 100°C derecede 30 dakikadır.
Kaynatma: Sterilizasyon elde etmek için, su fokurdamaya başladıktan sonra 30 dakika kaynatmak gerekir. Kaynatılacak malzemenin temiz olarak, su soğukken konarak kaynatılmasında, malzemenin zarar görmemesi açısından, yarar vardır. Kaynatma, dezenfeksiyon amaçlı da uygulanabilir: Örneğin, süt 100°C derecede 5 -10 dakika kaynatıldığında, tüberküloz (verem) mikrobu ölür ve süt dezenfekte edilmiş olur.
Tindalizasyon: Özellikle protein (amino asit) içeren maddelerin sterilizasyonunda kullanılan yöntemdir. Benmari de denilen bu yöntemde içinde su bulunan, ısıtılabilen bir kabın içine protein içeren madde konarak belirli bir süre tutulur ve üç defa aynı şekilde tekrarlanır. Isı 50 -100°C derece arasındadır ve 30 - 60 dakika tutulur. Bu sürede va rolan mikroorganizma ölür, ısı nedeniyle dayanıklı hale geçen mikroorganizmalar ısının etkisi kalkınca yine çoğalma faaliyetine başlarlar; ikinci gün yine ısıtıldığında bunlar ölür ve işlem üçüncü kez tekrarlandığında artık canlı patojen mikroorganizma kalmaz. Benmari yöntemiyle, hastanede dondurulmuş kan ve kan ürünleri ısıtılmaktadır. İstenilen ısı derecesine ayarlanan su dolu kap içine serum veya kan konarak çözülmesi sağlanır.
IŞINLAMA
Ultraviyole ( UV), Röntgen ( X) ve Gamma (&) ışınları kullanılarak sterilizasyon gerçekleştirilebilir. İyi ambalajlanmış polietilen veya benzeri sentetik maddelerden yapılmış protezler, yapay kalp kapakçıkları, kan almak için kullanılan malzemeler, kateterler, sentetik organların sterilizasyonunda ve besinlerin uzun süre saklanmasında ışınlama yöntemi kullanılmaktadır.
KİMYASAL MADDELER
Gaz kimyasal maddeler: Etilen oksit, sağlık alanında en sık kullanılan bir maddedir.10.8°C derece altında sıvı, üzerindeki ısılarda ise gaz halinde bulunur. Saf halde çok toksik, iritan ve patlayıcı olduğundan karbon dioksit ile karıştırılarak kullanılmaktadır. Kullanım talimatına mutlaka uyulmalıdır. Germisit ve sporosittir. Madde ve aletlerin niteliğini bozmaz. Uçucu olduğundan zarar verici etkisi kalmaz. Disposable (tek kullanımlık) maddelerin sterilizasyonunda kullanılmaktadır. Sporosit: Sporları öldürebilen etkenlere sporosit denilmektedir. Sporlara etki eden yöntemler kısıtlıdır. Spor: Bazı mikroorganizmaların uygunsuz koşullarda, çekirdek kısmını yoğunlaştırarak, uygun koşul oluşuncaya kadar canlı kalabilecek hale gelmesine SPOR denilmektedir; sporu meyvelerin çekirdeğine benzetebiliriz.
Sıvı kimyasal maddeler: Dezenfeksiyon ve antisepsi için kullanılan her türlü sıvılardır. Dezenfektanlar hastane öncesi acil bakımda da en sık kullanılan malzemelerden biridir. Bazı dezenfektanlar farklı yoğunlukta antiseptik olarak kullanılabilmektedir. Ancak, antiseptikler dezenfektan olarak kullanılamazlar. Çeşit ve içeriklerinden önce, etkin olabilmesi için bir dezenfektanda bulunması gerekli özellikleri bilmemiz gerekir.
DEZENFEKTANDA BULUNMASI GEREKLİ ÖZELLİKLER:
1. Güçlü ve geniş spektrumlu olmalıdır.
2. Etkisi hemen başlamalı ve olabildiğince uzun sürmelidir.
3. Kolay bulunabilir olmalıdır.
4. Ekonomik olmalıdır.
5. Normal ve farklı sıvılarda kimyasal etkisini kaybetmemelidir.
6. Hoş kokulu olmalıdır.
7. Çözücüde kolay erimelidir
8. Renksiz olmalı, yüzeyleri boyamamalıdır.
Dezenfektan kullanırken dikkat edilecek noktalar:
¯ Göz kararı ile değil, ölçülerek sulandırılmalıdır.
¯ Dezenfekte edilecek madde temiz ve kuru olarak dezenfektana konursa, daha etkin sonuç alınır.
¯ Dezenfektan GÜNLÜK hazırlanmalıdır.
¯ Etki süresi öğrenilmeli ve bu süreye mutlaka uyulmalıdır.
BAZI DEZENFEKTANLAR VE ANTİSEPTİKLER
ALKOL ( ETİL ALKOL) : Vejetatif (çoğalma özelliğine sahip, sporsuz) bakterilere bakterisit etkilidir. %95 lik etil alkol tüberkülosittir. % 70 lik solüsyonu antiseptik olarak kullanılmaktadır.
Proteinleri çökeltmesi nedeniyle, açık yarada ve mukozada kullanılmaz. Merceklerin yapısını bozduğu, polietilen plastik tüpleri sertleştirdiği ve metallerin paslanmasına neden olduğu için dezenfektan olarak tercih edilmez.
SABUN: Yağları ve kirleri parçalayarak uzaklaştırır. En etkili antiseptik ve temizleyicidir. Ancak kuru tutulmalıdır. Yumuşamış ve sulu ortamdaki sabun, mikroorganizmaların üremesini engelleyemeyeceğinden, temizleyici özelliğini kaybeder. O nedenle, topluluk tarafından kullanılan yerlerde, sıvı sabun tercih edilmelidir.
Deterjanla etkisini kaybeder. Kimyasal dezenfektanların etkisini yok eder.
Kuduz şüpheli ısırıklarda, tek ve en etkili antiseptik sabundur; ısırılan kısım vakit kaybedilmeden beş dakika sabunla köpürtülerek yıkanırsa, yüzeydeki virüsler inaktive olur.
PRESEPT: 0.5 - 2.5 - 5 gramlık tabletler şeklinde hazırlanmış dezenfektanlardır. Kutularla satılır. 0.5 gramlık tablet 500 mg sodyumdiklorizosiyanürat içermektedir ve bu tablet iki litre suya atıldığında, temizlenmiş aletlerin dezenfeksiyonu için ideal bir solüsyon elde edilir. Tüberküloz basiline, AİDS etkeni HIV’e, Hepatit ve Herpes virüslerine, sporlara etkilidir.
SODYUM HİPOKLORİT ( KLORAK, ÇAMAŞIR SUYU, AĞARTICI): 1/ 6 oranında sulandırıldığında dezenfektan, koku giderici veya ağartıcı olarak kullanılabilir. Ancak, bulaşıcı sarılık denilen Hepatit B ile Hepatit A, C, D, E ve AİDS etkeni HIV için 1/ 10 luk solüsyonu önerilmektedir. 1/10 luk hazırlamak için: 1 kısım klorak + 9 kısım su, karıştırılır. Bu karışım yukarıdaki mikroorganizmalar için en etkili dezenfektandır. Kullanırken, derinizin tahriş olmaması için eldiven giyin. Hastanın mukozası ile temas eden malzemelerde kullanılmaz veya kullandıktan sonra iyice durulanır. Her seferinde taze solüsyon hazırlanıp kullanılmalıdır.
SAVLON: % 1.5 luk klorheksidin ve % 15 lik şetrimit (setavlon) maddelerinin karışımından oluşan, antiseptik ve dezenfektan özelliğinde olan bir solüsyondur. Gram pozitif ve gram negatif bakterilere, bakterisit etkilidir. Toksik değildir. Sabunla etkisini kaybeder. Antiseptik ve dezenfektan olarak 1/ 100 lük sulandırılması önerilmektedir. Hazırlamak için: 990 cc su + 10 cc Savlon = 10 / 1000 = 1/ 100 lük solüsyon.
Ameliyat öncesi el yıkanmasında; cerrahi, kadın hastalıkları, doğum, ürolojik işlemler öncesi deri temizliğinde; idrar kültürü alınması esnasında, derece dezenfeksiyonunda kullanılır.
BATİKON (POVİDON - İYODİN, BETADİN, BATİCON): geniş spektrumlu antiseptiktir. Ancak, uzun süreli kullanımlarda, ciltte iritasyona ve kimyasal aktiviteye neden olabilir. Sporlara da etki edebilmesi için, 15 dakika ciltte ıslak halde durması gerekir. Yanıklı hastaların tedavisinde kullanıldığında, metabolik asidoza neden olmaktadır. Solüsyon, merhem, gargara, vajinal antiseptik, jel ve suppozituvar şeklinde bulunmaktadır.
HİBİSCRUB ( KLORHEKSİDİN GLUKONAT): Gram pozitif ve negatif bakterilere bakterisit etkili antiseptiktir. Genellikle, ameliyat öncesi el yıkamak için kullanılmaktadır. Ayrıca, ameliyat öncesi hibiskrab ile yıkanan hastalarda, ameliyat sonrası enfeksiyonların azaldığı gözlenmiştir.
AMBULANS VE BULAŞICI
HASTALIKLAR
AMBULANSIN VE KULLANILAN ARAÇ-GEREÇLERİN BAKIMI
Ambulansınız, aletlerin yüzeyine yerleşen bakteriler nedeniyle bir enfeksiyon kaynağı olabilir. Düzenli bir temizlik programı ile aracınızda bakterilerle teması veya bulaşmayı en aza indirebilirsiniz. Temizlikte, yıkama ve dezenfeksiyon iki önemli adımdır.
TEMİZLİK: Yüzeydeki görülebilir artıkların, fiziksel olarak uzaklaştırılmasıdır. Temizlik su ve sabun (veya deterjan) kullanılarak yapılır. Yüzeyler dezenfekte edilmeden önce, iyice temizlenmelidir. Temizlik yaparken kıyılar, köşeler, birleşme yerleri gibi kir ve yağların birikmeye elverişli olduğu yerler, özellikle daha dikkatli temizlenmelidir. Ambulans yıkandıktan (veya silindikten) sonra, iç yüzeyleri kimyasal dezenfektan kullanılarak dezenfekte edilmelidir. Böylece aracın içindeki patojen mikroorganizmalar yok edilerek, çapraz enfeksiyon önlenmiş olur. Çapraz enfeksiyon, bulaşıcı hastalığın, aseptik koşullara uygun çalışmayan sağlık personeli tarafından, bir hastadan diğerine bulaştırılmasıdır.
BULAŞICI HASTALIĞI OLAN HASTA TAŞINDIĞINDA AMBULANSIN TEMİZLENMESİ:
Bulaşıcı hastalık tanısı konmuş veya şüphelenilen hasta taşındığında, taşıma işlemi bittikten sonra, ambulans mutlaka temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir.
Eğer, her hasta taşıma sonrasında, aracınızı siler ve temizlerseniz, bulaşıcı hastalığı olan hasta taşıdıktan sonra yoğun temizlik ve dezenfeksiyon yapmak zorunda kalmazsınız.
Temizlik yaparken, özellikle en çok kullanılan alanda yoğun temizlik yapılmalıdır.
Ambulansın havalandırılması mutlaka gerekli değildir.
Enfekte materyellerle temas eden tüm malzemeler özel işlem gerektirir. Örneğin, HBV teşhisi konmuş bir hastanın kanı çarşafa bulaşırsa, çarşaf özel kirli torbasına konularak üzerine “Enfekte” etiketi yapıştırılır veya yazılır. Çalışma saatleri içinde sık gelen çağrılar nedeniyle, vakit kısıtlı olduğundan, temizlik ya ambulans istasyonuna dönerken veya diğer hastaya giderken yolda iken yapılmalıdır.
ENFEKTE MATERYALLERİN ENFEKSİYON OLUŞTURMAMASI İÇİN ALINACAK ÖNLEMLER:
Enfekte materyeller, hastanın soluk yolu ve ağız salgıları(sekresyonları), yara akıntıları, kanı, idrarı ve dışkısı ile temas eden tüm malzemelerdir. Enfekte materyel, özel işleme tabi tutulur. Bu özel işlemler aşağıda sıralanmaktadır.
¯ Her hastaya giderken mutlaka tek kullanımlık (disposable) eldiven giyin. Özellikle hastanın kanı veya vücut salgıları ile temas edilecekse.
¯ Hastada kullanılmış veya hastanın sekresyonu/kanı ile bulaşmış tüm pansuman malzemelerini ve doku artıklarını bir torbaya koyarak, yakılmak üzere “enfekte” şeklinde etiketleyin
¯ Çarşaf, yastık kılıfı, battaniye vd. kumaş cinsi malzemeleri, kirli çamaşır torbasına koyup ağzını bağladıktan sonra, üzerine “enfekte” etiketi yapıştırın.
¯ Tek kullanımlık olan iğne ve enjektörleri atarken, size veya başkalarına batarak enfekte etmemeleri için, özel kutulara ya da boşalmış serum şişesine atın. Kullandığınız ilaç ampullerini de bu kutulara atarak yaralanmaları önleyebilirsiniz.
UNUTMAYIN Kİ: sağlık personeline HBV ve HIV bulaşmasına neden olan en önemli etken, hastaya kullanılan iğne uçlarının batmasıdır.
¯ Tekrar kullanılabilen, maske, ambu, laringoskop ucu(blade) vd, malzemeleri kullandıktan sonra kirlerini su ile akıtın. Sabunlu veya deterjanlı su ile yıkayın. Sterilizasyon için hastaneye verecekseniz hastanenin istediği koşullara uygun olarak saklayın. Eğer, kendiniz dezenfekte ederek kullanacaksanız, o zaman sabunlu su ile yıkadıktan sonra duru sudan geçirerek iyice durulayın. Kurulanabilir özellikte ise, sırf o amaçla kullanılan temiz bezle kurulayın, aksi halde suyunu akıttıktan sonra dezenfektan içine koyun. Daha öncede anlatıldığı gibi sabun veya deterjan dezenfektanın etkisini yok edeceği için, durularken özen gösterilmelidir. Yıkanan malzeme kurulanmazsa, içine konduğu dezenfektanın, su oranı artacağından yoğunluğunu dolayısıyla da etkisini azaltır. Dezenfektanı hazırlarken ölçülere harfiyen uyarak ve taze olarak hazırlayın. Malzemeyi, dezenfektan içinde, prospektüste önerilen süreye uygun olarak bekletin. Az beklettiğinizde sonuç almayabilirsiniz. Çok beklettiğinizde malzeme zarar görebilir. Malzemeyi, süre tamamlandıktan sonra dezenfektandan çıkarın ve hava akımıyla kuruyabileceği bir yere koyun veya asın. Eğer, malzeme hastanın mukozasına temas edecekse, bu gibi durumlarda dezenfektandan çıkardıktan sonra steril distile su veya SF ile durulayın. Son yıllarda malzeme dezenfeksiyonu için genellikle Presept tabletler veya Savlon kullanılmaktadır. Savlon hazırlanırken; 990 ml distile su + 10 ml Savlon = % 1’lik Savlon çözeltisi elde edilir. Pratik olarak, 1 litrelik distile su şişesi içinden enjektörle 10 ml su çekilir, yerine 10 ml Savlon enjekte edilir. Dezenfektanlar, hastanelerde genellikle eczanelerde sulandırılarak bidonlara dolduruluyor ve size bu şekilde teslim ediliyor. Bu gibi durumlarda, kullanacağınız günlük miktarı küçük bir kaba koyduktan sonra ağzını sıkıca kapatıp kapalı bir yere kaldırın. İçinde malzeme dezenfekte ettiğiniz dezenfektanı bir daha kullanmayıp dökün. Dezenfektanı siz hazırlayacaksanız, steril distile su ile sulandırın. Elinizin altında steril distile su kalmamışsa, temiz musluk suyu kullanılabilir.
¯ Dezenfeksiyon, sterilizasyon ve enfekte malzemelerin paketlenmesi işlemleri konusunda çalıştığınız kurumda protokol oluşturulmuşsa veya enfeksiyon kontrol komitesi önerileri varsa, öğrenin ve uygulayın. Yoksa, siz bir protokol oluşturun veya oluşturulması için çaba harcayın.
UNUTMAYIN Kİ: Sizin çöpünüz normal bir çöp değil enfeksiyon kaynağı olabilecek bir çöptür ve özel olarak imha edilmektedir. Hem çevrenizi hem de kendinizi enfeksiyondan korumak için çöplerin uygun biçimde imha edilmesi için mutlaka protokol oluşturun.
AMBULANSIN GENEL TEMİZLİĞİ
Hastanede yapılabilecek işlemler: Hasta hastaneye götürüldüğünde, paramedik hastayı hastane personeline teslim ettikten sonra, hastaneye verilecek raporu hazırlarken; diğer (sürücü olan) paramedik ambulansı diğer çağrı için hazırlayabilir. Burada amaç zamandan kazanmaktır. Bunun için:
1- Enfeksiyon kontrol komitesinin aldığı kararlar doğrultusunda ve eldiven giyerek, hasta bölümü temizlenir.
¯ Kan, kusmuk ve diğer vücut sıvıları, döşemeye veya başka bir yere dökülmüş ya da değmişse silinir.
¯ Kullanılan bandaj malzemeleri, kumaş türü kontamine malzemeler ve kullanılmadığı halde açıkta kalması nedeniyle kontamine kabul edilen kumaş malzemeler, kirli torbasına konularak üzerine ENFEKTE yazılır.
¯ Araç içine dağılmış çöpler süpürülür.
¯ Kusmuk, dışkı, idrar kokusu varsa havalandırma olanağı kısıtlıysa, oda spreyi sıkılarak koku giderilir.
2- Solunum ekipmanı, diğer çağrı için hazırlanır:
¯ Kullanılmış, tek kullanımlık olmayan bag-valve-mask, oksijen maskesi, nazal kanül ve diğer parçaları temizleyin ve dezenfekte edin.
¯ Kullanılan tek kullanımlık malzemenin yerine yenilerini koyun.
3- Eksilen sarf malzemelerinin yerine yenilerini koyun:
¯ Çarşaf, bandaj malzemeleri, havlu, tek kullanımlık maske, başlık, eldiven, steril distile su ve IV solüsyonlar eksildiğinde hastaneden veya kurumunuzun önerdiği bir yerden tamamlayabilirsiniz.
¯ Değişimleri suiistimal etmeyin. Bir harcadığınız malzeme yerine depolamak amacıyla birden fazla aldığınızda, sürekliliği sağlayan değişim kuralını ihlal etmiş olursunuz. Bu da ambulans ile hastane arasındaki ilişkilerin bozulmasına neden olabilir. Ya da siz sizden öncekilerin yapması nedeniyle siz malzemesiz kalabilirsiniz.
4- Ekipman değişimi yerel politikalara göre olmalıdır:
¯ Atel ve sırt tahtalarının değişimi bu gruba girmektedir.
¯ Hastanede yedek malzeme varsa, alırken, kırık veya arızalı olup olmadığına, sizin kullandığınız malzemeye uyum sağlayıp sağlamadığına dikkat ederek alın.
¯ Değiştirilecek ekipmanlar içinde kırık veya arızalı olan varsa, sorumlu kişilere haber verin.
5- Ambulansın içini düzenleyin.
AMBULANS SEDYESİNİN DÜZENLENMESİ:
¯ Hastaya kullanılmamış battaniyeyi temiz bir yere koyun.
¯ Yastık kılıfını çıkararak, yastığı da temiz bir yere koyun.
¯ Kullanılmış olan tüm çarşaf cinsi malzemeyi kirli torbasına koyun
¯ Sedyeyi düzenlerken yükseltirseniz, daha rahat çalışırsınız.
¯ Sedyenin yatağını her seferinde ters yüz ederseniz, yatağın ömrü uzar.
¯ Yatağı çarşafla kaplayın. Düzgün bir şekilde çarşaf kenarlarını yatağın altına yerleştirin.
¯ Yastığın kılıfını taktıktan sonra baş kısmına yerleştirin.
¯ Yatağın üzerine ikinci bir çarşafı açarak ortalı yerleştirin, onun üzerine battaniyeyi ortalayarak örtün. Battaniyeyi, baş kısmı, çarşaftan 15 - 20 cm kadar aşağıya yerleştirin ki, çarşaf battaniye üzerine katlanarak, hastaya teması önlensin. Battaniye, hastaya temas etmediği veya enfekte olmadığı sürece değiştirilmez. O nedenle çarşafla kaplanır.
¯ Emniyet kemerlerini yatağın üzerinde bağlayın.
¯ Sedyeyi ambulansa yerleştirin.
AMBULANSIN TEMİZLENMESİ VE DEZENFEKSİYONU:
1- Hastanın temas ettiği her malzemeyi temizleyin.
¯ Sedyenin yüzeyini, diğer plastik ve çadır bezinden yapılmış malzemeleri sabun ve su ile temizleyin.
2- Kullanılmış olan solunum ve inhalasyon araç-gereçlerini aşağıda anlatıldığı şekilde temizleyip dezenfekte edin:
¯ Araç-gereçlerin tüm yüzeyleri açıkta kalacak şekilde, ayrılabilen kısımları çıkartın.
¯ Büyük, derin bir plastik kabın içine, uygun miktarda cerrahi sabun ve su doldurun.
¯ Malzemeleri 10 dakika kadar suda tutarak, iç ve dış yüzeylerini fırçayla (dar olan iç yüzeyler için cam şişe fırçası kullanılabilir) temizleyin. Tüm artıkların temizlendiğinden emin olun.
¯ Sonra, musluk suyu ile durulayın.
¯ Duruladıktan, suyunu akıttıktan veya kuruladıktan sonra, jermisit solüsyon içinde bekletin. Tüm yüzeylerin jermisitle temas ettiğinden emin olun. Sulandırılma, bekletilme ve malzemelere uygunluk gibi özelliklere dikkat edin.
¯ Bekletilme süresi sona erdikten sonra, malzemeleri iyi havalanan temiz bir yere asarak, 12-24 saatte kurumasını sağlayın.
3- Hasta taşıma bölümünün temizliği ve dezenfeksiyonu:
¯ Temiz olan silinebilir kısımları jermisit solüsyon ile silin.
¯ Hasta veya sekresyonlarının değdiği yüzeyler daha öncede bahsedildiği gibi temizlenir ve dezenfekte edilir.
¯ Temizlikte genel kural:
TEMİZLİK , HERZAMAN, TEMİZ YERDEN BAŞLAYIP KİRLİ OLAN YERE DOĞRU YAPILMALIDIR !
4- Kendinizi yeni bir çağrıya hazırlama:
¯ Mümkünse ( özellikle mesai bitiminde ) yıkanın. Bu mümkün değilse, elinizi - yüzünüzü yıkayın. Tırnak dipleri, enfeksiyonların yerleştiği ve hastalıkların bulaşmasına neden olan vücut kısımlarıdır. O nedenle, tırnak diplerini fırçalayarak yıkamanızda yarar vardır.
¯ Bulaşmış giysilerinizi değiştirin. Bulaşıcı hastalığı olan hasta taşıdığınızda, hastanın sekresyonları ile bulaşmış giysilerinizi mümkünse mutlaka değiştirin.
5- Kullanılmış malzemelerin yerine yenisini koyun, eksikleri tamamlayın.
6- Oksijen tüplerini değiştirin, hatta mümkünse çok az kullanmış olduğunuz tüpü bile.
7- Bulaşıcı hastalığı olduğu bilinen hasta çağrısı aldığınızda, ambulans içinde kullanılmayacak olan malzemeleri, çarşaf vb. kapalı yerlere kaldırın. Taşıma bitip, temizlik ve dezenfeksiyon tamamlandıktan sonra, kaldırılan malzemeleri yerine yerleştirin.
8- Aracınızın, çağrı için hazır olup olmadığını kontrol edin:
¯ Su seviyesini, lastik basınçlarını, ışıkları, benzin seviyesini vd. kontrol edin.
¯ Arıza varsa, çağrıya gitmeden önce arızayı giderin veya ilgilileri bilgilendirin.
9- Ambulansın dış yüzeyini temizleyin. Unutmayın ki, dış kısmı temiz bir ambulans
profesyonelliğinizin göstergesidir.
10-Merkeze yeni bir çağrı için hazır olduğunuzu bildirin.
11-Eksik raporlarınızı vakit geçirmeden tamamlayınız. Aksi halde, çağrı sayısı arttıkça, bir önceki çağrıdaki ayrıntıları unutma ya da karıştırma olasılığınız artacaktır.
Enfeksiyonlardan korunma yöntemlerini gösteren tablo için tıklayınız.
Bulaşıcı hastalıklar, genelde acil bakım gerektirmez. Ancak, acil bakım gereken durumlarda, hastanın bulaşıcı hastalığı olursa, Paramedik açısından bu, iki nedenden dolayı önemlidir. Birincisi, kendisini korumak; ikincisi ise, başkalarını çapraz enfeksiyonlardan korumaktır. İşte bu iki nedenden dolayı, Paramedik özellikle bazı bulaşıcı hastalıkları, onlardan korunma yollarını bilmek zorundadır. Paramedik kendisini korumak için her zaman eldiven giymelidir, solunum yolu ile bulaşma söz konusu ise maske takmalıdır; eğer kendisi gripse hastaya bulaştırmamak için maske takıp nedenini de hastaya açıklamalıdır. Hastanın fışkırır tarzda kanaması veya kusması halinde, varsa mutlaka tıbbi gözlük takmalıdır.
UYARI: Sağlık personeline HBV bulaşmasının en önemli nedeninin iğne batması olduğunu hatırlayın. Eldiven olsa bile bir şey fark etmeyecektir. O nedenle, hastada kullanılan iğnelerin iğne ucunun dışarı çıkmasına izin vermeyecek sertlikte kapalı kaplara atılması gerekir. Çöpe atmanız gerekiyorsa, acele etmeden büyük bir dikkatle iğnenin kapağını kapatarak atın ki, sizden sonraki kişilere batmasın. Zira çöpleri toplayan kişilere hastalıkların, naylon çöp torbalarını toplarken iğne ucu batması sonucunda, bulaştığı tespit edilmiştir.
HIV ( HUMAN IMMUNODEFİCİENCY VIRUS, AİDS, EBES = EDİNSEL BAĞIŞIKLIK EKSİKLİĞİ SENDROMU)
BELİRTİLERİ:
¯ Nedeni belirlenemeyen gece terlemeleri
¯ Bir ayı geçen ısrarcı ateş
¯ Titremeler, konuşurken zorlanma, hareketlerde yavaşlama
¯ Kısa sürede, vücut ağırlığının % 10 undan fazla kilo kaybı
¯ Bir ayı geçen, sürekli ya da aralıklı devam eden ishal
¯ Bir ayı geçen, kuru ve ısrarlı öksürük, aşırı yorgunluk ve halsizlik
¯ Koltuk altında ve kasıklardaki bezelerde, şişlik ve ağrı
¯ Deride morumsu lekeler, ağızda pamukçuk
¯ Çeşitli fırsatçı enfeksiyonlar( vücut direnci düştüğünde ortaya çıkan hastalıklar); mantar hastalıkları, sitomegalovirus(CMV), toksoplasma, tüberküloz vd
¯ Paraziter akciğer enfeksiyonu: pneumocystis carinii pneumoni; Kaposi sarkom: deride ve ağız içinde görülen bir çeşit kanser
¯ Beyinde oluşan akut enfeksiyondan, kronik demansa kadar değişebilen nörolojik sendromlar.
İNKÜBASYON SÜRESİ: 6 ay - 5 yıl arasında değişmektedir.
HIV vücuda girdikten sonra, kişinin savunma sisteminin durumuna (yani vücut direncine) göre, belirtiler ortaya çıkmaktadır. Vücut direnci çok düşük kişilerde, belirtiler 3ay gibi kısa sürede de görülebilirken; nadirde olsa HIV taşıdığı halde 10 yıldır hiç belirti görülmeyen hastalar olabilmektedir. Taşıyıcı olabilen bu kişiler, sağlık personeli ve diğer kişiler için risk oluşturmaktadırlar. O nedenle, çalışırken her zaman tedbirli olmalıyız.
BULAŞMA YOLLARI:
¯ Cinsel ilişki (meni ve vajen salgısında yoğun olarak HIV bulunduğundan dolayı)
¯ Kontamine kan ve kan ürünlerinin nakli
¯ Enfekte organ(böbrek, kalp, akciğer vd), doku (deri, kemik vd) veya meni nakli
¯ Enfekte anneden bebeğe, doğum esnasında veya doğumdan sonra, bulaşabilir.
RİSK ALTINDAKİ GRUPLAR:
¯ Damar yolundan ilaç(uyuşturucu) alan bağımlılar
¯ Çok eşli cinsel ilişkiye girenler
¯ Kan veya kan ürünü alıcıları
¯ Dövme yaptıranlar.
¯ Sağlık personeli, hemodiyaliz hastaları
TEŞHİS YÖNTEMLERİ:
¯ ELİSA (3 kez tekrarlanmalıdır)
¯ Western Blot (ELİSA 3 kez olumlu olduğunda, doğrulamak için kullanılan yöntemdir
ELİSA, viral hastalıkların teşhisinde yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. HIV’ e özgün değildir. O nedenle yanıltıcı sonuçlar alınabilmektedir. Bu yüzden 3 kez tekrarlanır. Birden fazla olumlu sonuç alındığında, HIV’ e özgü olan ancak daha pahalı bir yöntem olan Western Blot yöntemiyle doğrulanır. Bu bahsedilen yöntemler ucuz olması nedeniyle tercih edilen yöntemlerdir ve teşhisi geciktirmektedirler. Son yıllarda çok pahalı, ancak kısa sürede kesin tanı konmasına yardımcı olan yöntemler geliştirilmiştir. Özel laboratuarlarda bu yöntemler kullanılmaktadır.
TEDAVİ:
Henüz yok. O nedenle, korunma büyük önem taşımaktadır. Aşı çalışmaları ve tedavi araştırmaları halen devam etmektedir. Varolan tedaviler semptomların hafifletilmesinde kullanılmakta ve oldukça pahalıdır; hastalığı yok etmemektedir.
KORUNMA:
¯ Cinsel ilişkide prezervatif (kondom, kaput) kullanılmalıdır.
¯ Test yapılmamış kan ve kan ürünleri kullanılmamalıdır.
¯ Mümkün olduğunca hastalara, tek kullanımlık malzemeler kullanılmalıdır.
¯ Hastaya bakım veren kişiler mutlaka eldiven giymelidir.
¯ Disposable olmayan malzemeler, iyi sterilize edilmelidir.
HIV ‘ NİN BAZI ÖZELLİKLERİ:
¯ Etere duyarlıdır
¯ 4.5 pH’ ya duyarlıdır (dolayısıyla yutulduğunda mide asidiyle inaktive olur)
¯ 56°C derecede 30 dakikada inaktive olur.
¯ Kuru oda ısısında 3 gün, nemli ortamda 7 gün canlı kalabilir. Açık havada ve ışıklı ortamda ömrü kısalır.
¯ % 70 lik Alkol ve % 0.5 lik sodyum hipoklorite (1/ 10 sulandırılmış çamaşır suyuna) duyarlıdır.
¯ 1/ 4000 lik Formaldehit ve Gluteraldehite duyarlıdır.
HIV nin duyarlı olması, bu etken ya da koşullara maruz kaldığında etkisini kaybetmesi ( ölmesi, inaktive olması) demektir.
¯ Sosyal öpüşme, aynı ortamda çalışma, veya birlikte oturma ile bulaşmaz
¯ Hava yolu, fekal - oral (anüs - ağız) yol; su ve yiyecekler ile bulaşmaz
¯ Kan emici böcek (sivrisinek vd) sokması ile bulaşmaz
¯ Ancak, diş fırçası, tıraş bıçağı (jilet) gibi eşyalar ortak kullanılmamalıdır
¯ Kulak deldirme ve dövme yaptırma esnasında steril malzeme kullanılmasına dikkat edin.
HEPATİT VİRÜSLERİ
Hepatit, karaciğer dokusunun enfeksiyonudur. Yüzlerce nedeni vardır: bakteriler, parazitler, virüsler, alkol bağımlılığı vs. Bunlardan Hepatit virüsleri, ilaç tedavisi olmayan, bazılarının siroz ve kansere dönüşebildiği enfeksiyonlara neden olmaktadırlar. Halbuki, önlem alınarak Hepatit virüsü enfeksiyonlarından korunmak mümkündür.
HEPATİT BELİRTİLERİ:
¯ Halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kusma, ishal,
¯